Tâm trí lang thang — ý nghĩ rời khỏi việc đang làm để đi sang chuyện khác — không phải lúc nào cũng xấu. Khi bạn đang làm việc cần chú ý, như đọc tài liệu khó hay lái xe, nó gây lỗi và có thể nguy hiểm. Nhưng khi việc đang làm nhẹ nhàng, lang thang giúp đầu óc lập kế hoạch cho những việc sắp tới, nối những ý tưởng tưởng như không liên quan, và nghỉ ngơi theo cách riêng.
Vì thế mục tiêu không phải loại bỏ lang thang, mà là đặt nó đúng chỗ: nhận ra khi nào nó đang gây hại để kéo về, và dành cho nó những khoảng thời gian mà nó có ích. Bài này đi qua những gì nghiên cứu biết về lang thang, phân biệt hai loại khác nhau, và đưa bảng chọn theo tình huống.
Lang thang chiếm bao nhiêu phần thời gian thức
Năm 2010, Killingsworth và Gilbert dùng một ứng dụng điện thoại hỏi hàng nghìn người lớn vào những thời điểm ngẫu nhiên trong ngày: bạn đang làm gì, bạn có đang nghĩ về việc khác không, bạn cảm thấy thế nào. Câu trả lời “đang nghĩ về chuyện khác” xuất hiện trong gần một nửa số lần hỏi, và có mặt ở hầu hết mọi hoạt động trừ một vài hoạt động rất cuốn hút.
Nghiên cứu cũng cho thấy người tham gia thường cảm thấy kém vui hơn vào những lúc tâm trí lang thang so với lúc chú ý vào việc đang làm, kể cả khi họ nghĩ về chuyện dễ chịu. Kết quả này hay được trích với câu “tâm trí lang thang là tâm trí không hạnh phúc”. Nhưng cần đọc cẩn thận: đây là dữ liệu tương quan, và một phần có thể đi theo chiều ngược lại — người đang buồn dễ để ý nghĩ trôi đi hơn. Các phân tích theo thời gian trong cùng nghiên cứu gợi ý lang thang có thể đi trước tâm trạng kém, nhưng chưa đủ để khẳng định quan hệ nhân quả chắc chắn.
Điều chắc chắn hơn là lang thang rất phổ biến. Người tưởng mình là người hay lơ đãng đặc biệt thường chỉ đang trải qua điều mà phần lớn mọi người trải qua, nhưng chú ý tới nó nhiều hơn.
Mức độ lang thang thay đổi theo việc và theo trạng thái. Nó tăng khi việc đơn điệu, khi bạn mệt hoặc buồn ngủ, khi đang có chuyện lo, và giảm khi việc vừa sức, có phản hồi rõ, hoặc khi bạn thật sự hứng thú. Nói cách khác, tần suất lang thang là một tín hiệu về điều kiện làm việc, không chỉ là đặc điểm cố định của mỗi người.
Cái giá khi lang thang sai lúc
Kiểu cái giá quen thuộc nhất là đọc mà không vào: mắt vẫn đi qua từng dòng, lật hết trang, rồi nhận ra không nhớ gì. Các nhà nghiên cứu gọi đó là đọc vô thức, và nó làm hiểu bài kém đi rõ rệt. Điều đáng nói là người đọc thường không nhận ra ngay; họ chỉ phát hiện khi được hỏi lại hoặc khi nhìn xuống cuối trang.
Kiểu thứ hai là lỗi trong việc có nhiều bước. Khi ý nghĩ trôi đi giữa một quy trình, bạn dễ bỏ qua một bước hoặc làm lặp — gửi thư thiếu tệp đính kèm, nhập số vào nhầm ô. Những lỗi này không do thiếu kiến thức mà do khoảnh khắc chú ý vắng mặt.
Kiểu thứ ba nghiêm trọng nhất là trong những việc liên quan tới an toàn. Khi lái xe trên đoạn đường quen, tâm trí dễ trôi đi, và các nghiên cứu mô phỏng lái xe cho thấy lúc lang thang người lái phản ứng chậm hơn với tình huống bất ngờ. Với những việc này, nguyên tắc là đơn giản: nhận ra lang thang thì kéo về ngay, và nếu không kéo được vì quá mệt, dừng lại.
Lợi ích khi lang thang đúng lúc
Lập kế hoạch cho tương lai. Khi ý nghĩ trôi đi, nó hay hướng về những việc sắp tới — chuẩn bị cho cuộc gặp ngày mai, tính xem cuối tuần làm gì. Nhóm của Baird, Smallwood và Schooler năm 2011 ghi nhận phần lớn nội dung lang thang của người tham gia hướng về tương lai và liên quan tới mục tiêu cá nhân. Đây là một kiểu suy nghĩ có ích diễn ra trong lúc bạn không chủ động nghĩ.
Ủ ý tưởng. Năm 2012, cũng nhóm nghiên cứu này cho người tham gia một bài sáng tạo (nghĩ ra cách dùng khác cho đồ vật quen thuộc), nghỉ giữa chừng bằng một việc nhẹ nhàng không đòi hỏi suy nghĩ, rồi quay lại. Nhóm được làm việc nhẹ trong lúc nghỉ — tức nhóm có nhiều cơ hội lang thang hơn — cải thiện điểm ở chính bài đã gặp nhiều hơn các nhóm khác. Đây là một nghiên cứu, kết quả cần được nhìn thận trọng, nhưng nó khớp với trải nghiệm ý hay đến khi đang tắm hay đi bộ.
Nghỉ cho phần chú ý có chủ đích. Giữ chú ý vào một việc theo ý muốn là việc tốn sức. Những lúc để ý nghĩ trôi tự do, không áp đặt hướng, là một cách nghỉ khác với ngủ hay lướt điện thoại.
Kết nối với bản thân. Lang thang hay đưa những ký ức, cảm xúc chưa xử lý lên bề mặt. Điều này có thể khó chịu, nhưng cũng giúp bạn nhận ra mình đang bận tâm điều gì.
Hai loại lang thang: cố ý và tự trôi
Paul Seli và các cộng sự trong khoảng những năm 2015–2016 đề xuất phân biệt hai loại lang thang. Loại thứ nhất là tự trôi: bạn đang cố tập trung nhưng ý nghĩ đi mất lúc nào không biết. Loại thứ hai là cố ý: bạn biết mình đang để ý nghĩ đi chơi, vì việc đang làm quá dễ hoặc vì đang nghỉ. Hai loại này có liên quan khác nhau với kết quả công việc và với các đặc điểm cá nhân.
Phân biệt này có ích trong đời thường. Khi bạn đang ngồi trong một cuộc họp không liên quan đến mình và cho phép đầu nghĩ về dự án khác, đó là lang thang cố ý — có thể là lựa chọn hợp lý. Khi bạn đang đọc báo cáo quan trọng và ba lần nhận ra mình đang nghĩ chuyện khác, đó là lang thang tự trôi, và nó báo hiệu điều gì đó: mệt, chán, lo, hoặc tài liệu viết khó hiểu.
Câu hỏi để tự kiểm vì thế đơn giản: “Mình có chọn để ý nghĩ trôi đi không?” Nếu có và lúc đó an toàn, không cần làm gì. Nếu không, xem xét điều kiện thay vì chỉ cố ép mình chú ý hơn.
Bảng chọn theo tình huống
Dùng bảng này như một quy tắc nhanh. Cột cuối là việc làm cụ thể khi nhận ra ý nghĩ đã trôi.
| Tình huống | Để trôi hay kéo về | Làm gì |
|---|---|---|
| Đọc tài liệu cần hiểu kỹ | Kéo về | Quay lại đầu đoạn, đọc thành tiếng nhỏ một câu, ghi một dòng tóm tắt |
| Lái xe, đi xe máy, qua đường | Kéo về ngay | Nhìn gương, kiểm tốc độ; nếu cứ trôi vì mệt thì tìm chỗ dừng nghỉ |
| Làm quy trình nhiều bước | Kéo về | Nhìn danh sách kiểm xem đang ở bước nào |
| Đi bộ, tắm, rửa bát | Để trôi | Không bật thêm âm thanh; nếu có ý hay thì ghi lại sau |
| Nghỉ giữa hai khối làm việc | Để trôi | Nhìn ra xa, đứng dậy; tránh mở điện thoại |
| Bí ý khi viết, thiết kế | Để trôi có giới hạn | Đứng dậy đi vài phút, hẹn giờ quay lại |
| Ý nghĩ cứ quay về một mối lo | Kéo về và đặt chỗ cho nó | Ghi mối lo ra giấy kèm thời điểm sẽ xử lý |
Để ý dòng cuối: mối lo lặp đi lặp lại không phải là lang thang theo nghĩa thông thường. Nếu ý nghĩ lo âu chiếm phần lớn thời gian và khó kéo về trong nhiều tuần, đó là chuyện nên nói với chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.
Kéo về mà không tự trách
Cách bạn phản ứng khi nhận ra mình đã trôi ảnh hưởng tới việc bạn quay lại nhanh hay chậm. Tự mắng mình (“lại thế rồi”) thường tạo thêm một vòng ý nghĩ mới để lang thang. Quy trình ngắn dưới đây giúp quay về gọn hơn.
- Nhận ra và gọi tên trong đầu: “vừa trôi đi”. Không cần phân tích nó đi đâu.
- Nếu ý nghĩ vừa rồi là việc cần nhớ, ghi một dòng vào tờ giấy để sau. Ghi xong là có chỗ cho nó, đầu thôi nhắc lại.
- Tìm điểm neo cụ thể để quay lại: dòng đang đọc, ô đang nhập, câu cuối đã viết. Đặt ngón tay hoặc con trỏ vào đó.
- Làm một hành động nhỏ có thao tác: đọc lại câu cuối, gõ một chữ, đánh dấu một ô.
- Nếu trong mười lăm phút đã trôi đi rất nhiều lần, coi đó là tín hiệu về điều kiện chứ không phải về bạn: mệt, đói, việc mơ hồ, hay một mối lo cần xử lý. Nghỉ hoặc đổi việc.
Cách này nghe đơn giản nhưng sự đơn giản là điểm mạnh: nó không cần ý chí lớn, chỉ cần lặp lại. Sau vài tuần, nhiều người nhận ra mình phát hiện ra lúc trôi đi sớm hơn, nên quay về nhanh hơn.
Dành chỗ cho lang thang trong một ngày bận rộn
Nếu lang thang đúng lúc có ích, thì một ngày lấp kín mọi khoảng trống bằng âm thanh và màn hình đang lấy mất của bạn thứ gì đó. Nhiều người không còn phút nào trong ngày để ý nghĩ tự đi: đánh răng nghe tin tức, đi xe nghe nhạc, xếp hàng lướt video, nằm trên giường đọc tin nhắn tới lúc ngủ. Khi đó, những ý nghĩ cần chỗ để nổi lên — kế hoạch, mối bận tâm, ý tưởng nửa vời — sẽ tìm chỗ vào giờ làm việc, đúng lúc bạn cần tập trung.
Cách sửa không phức tạp: chọn một hai khoảng trong ngày để trống có chủ ý. Mười phút đi bộ sau bữa trưa không đeo tai nghe. Quãng đường đi làm không bật gì nếu đi xe buýt hay được chở. Năm phút ngồi uống trà buổi sáng trước khi mở điện thoại. Không cần làm gì trong những khoảng đó — chỉ cần không nạp thêm thứ gì vào.
Lúc đầu, khoảng trống có thể khó chịu: đầu óc bồn chồn, tay muốn tìm điện thoại. Cảm giác đó thường giảm sau vài ngày. Nhiều người kể rằng sau khi có những khoảng trống như vậy, họ ít bị ý nghĩ chen ngang trong giờ làm hơn, vì những ý nghĩ ấy đã có lúc để đi qua. Bằng chứng cho hiệu ứng này chủ yếu là trải nghiệm cá nhân, chưa có nghiên cứu đo trực tiếp, nhưng đây là một thử nghiệm rẻ mà bạn tự kiểm được trong một tuần.
Câu hỏi thường gặp
Mơ mộng giữa ngày có phải dấu hiệu của bệnh gì không?
Thường là không. Lang thang là hoạt động bình thường của đầu óc và chiếm phần lớn thời gian thức của hầu hết mọi người. Chỉ nên tìm đến chuyên gia khi việc lơ đãng gây hậu quả thật trong học tập, công việc, quan hệ, kéo dài nhiều tháng, hoặc đi kèm tâm trạng đi xuống rõ.
Có nên ép mình không bao giờ lang thang không?
Không nên và cũng không thể. Cố gắng loại bỏ hoàn toàn chỉ khiến bạn mệt và tự trách. Mục tiêu hợp lý là kéo về khi việc đang làm cần chú ý, và để trôi trong những khoảng an toàn như đi bộ, nghỉ giữa giờ.
Lướt điện thoại lúc nghỉ có giống để tâm trí lang thang không?
Không giống. Khi lướt, sự chú ý bị nội dung trên màn hình dẫn đi liên tục, không có chỗ cho ý nghĩ tự do. Đó là một hoạt động khác và thường không cho bạn cảm giác nghỉ như khi nhìn ra xa hay đi vài bước.
Vì sao ý hay hay đến lúc đang tắm hoặc đi bộ?
Một giả thuyết phổ biến là khi làm việc nhẹ quen tay, đầu óc có chỗ cho các ý nghĩ tự do nối với nhau, trong khi áp lực phải tìm ra lời giải đã giảm. Bằng chứng thực nghiệm cho giả thuyết này có, nhưng chưa nhiều và chưa thống nhất hoàn toàn.
Lang thang khi lái xe trên đường quen có nguy hiểm không?
Có. Đường quen làm người lái dễ để ý nghĩ trôi đi, và lúc đó phản ứng với tình huống bất ngờ chậm hơn. Nếu nhận ra mình hay trôi đi khi lái, đặc biệt lúc mệt, hãy nghỉ, đổi người lái, hoặc chia chặng ngắn hơn.