Học trực tuyến khó tập trung hơn ngồi trong lớp chủ yếu vì ba lẽ: thứ gây xao nhãng nằm ngay trên cùng màn hình với bài học, không có ai nhìn thấy bạn đang làm gì, và nhìn màn hình gọi video liên tục mệt hơn ta tưởng. Cách đối phó là dựng một màn hình chỉ dành cho buổi học (một cửa sổ, tắt thông báo, điện thoại ở chỗ khác), ghi chép tay theo câu hỏi, ẩn khung hình của chính mình, và nghỉ đứng dậy giữa các buổi.
Bài này dành cho học sinh, sinh viên học trên lớp trực tuyến và người đi làm học khoá học trực tuyến. Nó đi qua vì sao học qua màn hình tốn sức, cách chuẩn bị trước buổi, những gì làm trong buổi, chuyện camera, cách học video bài giảng ghi sẵn mà không bỏ ngang, và một bảng theo từng kiểu lớp.
Vì sao học qua màn hình dễ trôi và mau mệt
Ngồi trong lớp, có những lực giữ bạn lại mà không cần cố gắng: giảng viên nhìn thấy, bạn bên cạnh đang chép bài, điện thoại rút ra thì ai cũng thấy. Học trực tuyến, những lực ấy gần như biến mất. Ứng dụng nhắn tin, mạng xã hội, trang mua sắm nằm cách bài giảng một cú nhấp hay một cú vuốt, và không ai biết bạn đã chuyển tab.
Một nghiên cứu năm 2013 của Sana, Weston và Cepeda cho sinh viên nghe giảng trên lớp, một nhóm vừa nghe vừa làm thêm các việc khác trên máy tính xách tay. Nhóm này hiểu bài kém hơn; đáng chú ý hơn, những người ngồi cạnh và nhìn thấy màn hình của họ cũng hiểu bài kém hơn. Thí nghiệm làm trong lớp học thật chứ không phải trực tuyến, nhưng cơ chế giống nhau: mỗi lần mắt rời bài giảng sang một màn hình khác là một lần bỏ lỡ một đoạn và phải tốn sức nối lại.
Về sự mệt mỏi, nhà nghiên cứu Jeremy Bailenson (2021) phân tích vì sao gọi video kéo dài gây mệt: nhìn thẳng vào nhiều khuôn mặt cận cảnh liên tục, thấy hình mình suốt buổi như nhìn gương, bị giữ ngồi yên một chỗ trong khung hình, và phải làm việc nhiều hơn để đọc tín hiệu của người khác qua màn hình. Đây là phân tích lý thuyết kèm một số khảo sát, không phải kết luận cuối cùng, nhưng nó gợi ra những thay đổi nhỏ có thể thử ngay. Hiểu rằng mệt sau ba buổi học qua video là bình thường cũng giúp bạn bớt tự trách và chủ động sắp nghỉ.
Chuẩn bị mười phút trước buổi học
Phần lớn buổi học trực tuyến hỏng từ trước khi bắt đầu: vào muộn hai phút, chưa mở tài liệu, phải đi tìm bút, điện thoại réo giữa chừng. Một danh sách kiểm ngắn giải quyết hầu hết chuyện đó:
- Đóng mọi cửa sổ và tab không liên quan. Chỉ để lại ứng dụng học và tài liệu của buổi đó.
- Tắt thông báo trên máy tính (thường có chế độ tập trung hoặc không làm phiền trong cài đặt hệ điều hành) và thoát ứng dụng nhắn tin trên máy tính.
- Để điện thoại ở chỗ khác hoặc trong ngăn kéo, bật chế độ tập trung.
- Mở sẵn tài liệu, đọc lướt mục lục hoặc phần tóm tắt của buổi học để biết hôm nay sẽ đi đâu.
- Chuẩn bị giấy bút, nước, tai nghe; kiểm micro và loa.
- Báo người trong nhà giờ học, đóng cửa phòng nếu được.
- Viết ra một hai câu hỏi muốn có lời đáp sau buổi học. Có câu hỏi thì có lý do để nghe.
Danh sách này mất mười phút lần đầu, vài phút những lần sau khi đã thành nếp. Có thể dán nó cạnh màn hình, hoặc lưu thành một ghi chú trên máy để mở ra dò từng dòng trước mỗi buổi.
Trong buổi học: giữ đầu óc ở lại
Ghi chép tay giúp giữ sự chú ý vì nó buộc bạn chọn lọc: không thể chép hết, nên phải nghe để quyết định ghi gì. Ghi theo câu hỏi thay vì chép nguyên văn: "Vì sao công thức này dùng được ở đây?", "Ví dụ này khác ví dụ hôm trước chỗ nào?". Nếu buộc phải ghi trên máy, mở tài liệu ghi chép ở chế độ chia đôi màn hình với bài giảng, không chuyển qua lại giữa các cửa sổ.
Tận dụng khung trò chuyện của lớp: đặt câu hỏi, trả lời câu hỏi giảng viên đưa ra. Tham gia chủ động là cách tự nhiên nhất để ở lại với bài. Szpunar, Khan và Schacter (2013) cho người học xem một bài giảng video dài; nhóm được làm vài câu kiểm tra ngắn xen giữa các đoạn ít để tâm trí lang thang hơn và ghi chép nhiều hơn. Bạn không cần giảng viên làm điều đó: cứ mười lăm phút tự hỏi mình "đoạn vừa rồi nói gì?" và viết một dòng trả lời.
Khi nhận ra mình vừa mất tập trung (đã chuyển tab, đã nhìn ra ngoài), đừng cố hiểu ngay đoạn đã lỡ. Ghi một dấu hỏi vào vở tại thời điểm đó, quay lại theo dõi phần đang giảng, và xem lại đoạn lỡ sau buổi học nếu có bản ghi. Cố nối lại ngay thường khiến bạn lỡ thêm đoạn tiếp theo.
Camera: bật, tắt và ẩn hình của chính mình
Bật hay tắt camera thường do giảng viên và quy định lớp quyết định. Nếu được chọn, mỗi cách có cái giá riêng. Bật camera tạo một chút áp lực xã hội giúp bạn ngồi ngay ngắn và không mở tab khác, nhưng thấy hình mình liên tục dễ làm bạn để ý tới ngoại hình, phông nền, nét mặt, và mệt hơn. Tắt camera thì đỡ mệt nhưng mất lực giữ, dễ nằm xuống giường hay làm việc khác.
Một cách dung hoà nhiều người thấy hiệu quả: bật camera nhưng ẩn khung hình của chính mình khỏi màn hình của mình. Phần lớn ứng dụng gọi video có tuỳ chọn này. Người khác vẫn thấy bạn, còn bạn không phải nhìn mình suốt buổi. Cũng nên chuyển sang chế độ hiển thị người đang nói thay vì lưới tất cả mọi người, để mắt chỉ phải theo một khuôn mặt hoặc tài liệu được chia sẻ.
Nếu tắt camera, hãy giữ các lực thay thế: ngồi ở bàn chứ không ở giường, trang phục như đi học, đặt mục tiêu ghi chép cụ thể cho buổi. Ngồi đúng tư thế học dù không ai thấy giúp đầu óc bước vào chế độ học nhanh hơn.
Video bài giảng ghi sẵn: xem sao cho khỏi bỏ ngang
Học bằng video ghi sẵn cho tự do: xem lúc nào cũng được, dừng lúc nào cũng được. Chính sự tự do này là cái bẫy: "lúc nào cũng được" dễ thành "để sau", và dừng giữa chừng thì cầm điện thoại. Đặt video vào lịch như một buổi học thật, có giờ bắt đầu và kết thúc, ngồi ở bàn học, và áp dụng đúng danh sách chuẩn bị như lớp trực tiếp.
Chia video dài thành đoạn. Một video chín mươi phút có thể xem thành ba đoạn ba mươi phút, giữa mỗi đoạn đứng dậy nghỉ năm phút. Trước khi nghỉ, ghi một dòng tóm tắt đoạn vừa xem; khi quay lại, đọc dòng đó trước khi bấm phát tiếp. Nhiều người thích tăng tốc độ phát để tiết kiệm thời gian. Tăng vừa phải với người nói chậm thường không làm mất nhiều, có khi còn giúp đỡ buồn ngủ; tăng quá cao với nội dung khó thì phải tua lại nhiều, mất hơn được. Hãy tự thử với từng môn.
Tránh xem video bài giảng trên điện thoại khi nằm, và tắt chế độ tự phát video tiếp theo của nền tảng. Khi video kết thúc, bạn cần một khoảng trống để tự hỏi mình đã hiểu gì, không phải một video khác tự động bắt đầu.
Khoá học tự học trực tuyến có tỉ lệ người bỏ dở cao, một phần vì không có hạn chót và không có ai cùng học. Hai thứ bù được: tự đặt hạn cho từng phần (ghi vào lịch như hạn nộp bài thật), và tìm một người cùng học khoá đó hoặc một khoá tương tự để mỗi tuần báo cho nhau đã xong phần nào. Một tin nhắn ngắn tối Chủ nhật "tuần này mình xong chương 3" tạo đủ sức kéo để bạn không để video nằm đó cả tháng.
Theo từng kiểu lớp trực tuyến
Mỗi kiểu lớp có điểm yếu riêng về sự chú ý. Bảng dưới gợi ý cách xử lý cho bốn kiểu hay gặp.
| Kiểu lớp | Điểm dễ trôi | Cách giữ |
|---|---|---|
| Lớp đông, giảng một chiều | Không ai gọi tên, dễ làm việc khác | Ghi chép theo câu hỏi; tự đặt câu hỏi mỗi 15 phút; gửi câu hỏi qua khung trò chuyện |
| Lớp nhỏ, có thảo luận | Mệt vì bật camera, căng thẳng khi phải nói | Ẩn hình mình; chuẩn bị trước một ý để góp; nghỉ đứng dậy ngay sau buổi |
| Video ghi sẵn tự học | Để sau mãi; dừng giữa chừng rồi bỏ | Đặt lịch; chia đoạn; ghi tóm tắt mỗi đoạn; tắt tự phát |
| Học trên điện thoại vì không có máy tính | Thông báo hiện đè lên bài; dễ thoát ra ứng dụng khác | Bật chế độ tập trung chỉ cho ứng dụng học; đặt máy trên giá, không cầm tay; ghi chép ra giấy |
Với học sinh dùng điện thoại để học trực tuyến, chế độ tập trung có danh sách ứng dụng cho phép là công cụ quan trọng nhất: chỉ ứng dụng lớp học và tài liệu được hiện thông báo, mọi thứ khác im lặng đến hết buổi.
Nhiều buổi liên tiếp: nghỉ giữa các buổi cho đúng
Học trực tuyến hay xếp các buổi sát nhau vì không mất thời gian đi lại. Kết quả là ba bốn tiếng liền nhìn màn hình, không đứng dậy. Ở trường, việc đổi phòng, đi xuống sân, xếp hàng ở căng tin tự động cho cơ thể và mắt nghỉ; ở nhà, phải chủ động tạo ra những khoảng ấy.
Giữa hai buổi, dù chỉ năm phút, hãy rời khỏi màn hình: đứng dậy, đi ra phòng khác, nhìn ra cửa sổ, uống nước. Đừng dùng khoảng nghỉ để lướt điện thoại; mắt và sự chú ý vẫn đang làm việc. Sau buổi học cuối, dành vài phút xem lại ghi chép và đánh dấu chỗ chưa hiểu, rồi mới làm việc khác.
Nếu cuối ngày học trực tuyến bạn thường đau đầu, mỏi mắt, khó ngủ, hãy xem lại khoảng cách và độ sáng màn hình, nghỉ mắt thường xuyên hơn, và nói với giảng viên hoặc nhà trường nếu lịch quá dày. Nếu các triệu chứng kéo dài dù đã điều chỉnh, nên đi khám mắt hoặc gặp bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Học online có nên tắt camera để đỡ áp lực không?
Nếu lớp cho phép, tắt camera giúp đỡ mệt nhưng dễ làm việc khác. Một cách dung hoà là bật camera và ẩn khung hình của chính mình khỏi màn hình của bạn. Nếu tắt, hãy vẫn ngồi ở bàn học và đặt mục tiêu ghi chép cụ thể cho buổi.
Mở tab khác khi học online một chút có sao không?
Mỗi lần chuyển tab là một lần bỏ lỡ một đoạn bài và phải tốn sức nối lại. Một lần thì nhỏ, nhưng thường không dừng ở một lần. Đóng mọi tab không liên quan trước buổi học và dùng chế độ toàn màn hình giúp giảm hẳn số lần chuyển.
Xem video bài giảng ở tốc độ nhanh có hiểu kém đi không?
Tăng tốc vừa phải với người giảng nói chậm thường không làm mất nhiều, có khi giúp đỡ buồn ngủ. Tăng quá cao với nội dung khó dễ phải tua lại, mất thời gian hơn. Hãy thử với từng môn và chú ý xem mình có phải xem lại nhiều không.
Học online trên điện thoại có kém hơn trên máy tính không?
Màn hình nhỏ và thông báo hiện đè làm khó tập trung hơn, nhưng vẫn học được nếu cài đặt đúng. Bật chế độ tập trung chỉ cho phép ứng dụng học, đặt điện thoại trên giá thay vì cầm tay, và ghi chép ra giấy để giữ sự chú ý.
Nghe giảng online mà buồn ngủ thì làm sao?
Ngồi bàn thay vì nằm, mở cửa sổ cho sáng, uống nước, ghi chép tay để giữ đầu óc làm việc. Đứng dậy vận động nhẹ trong giờ nghỉ. Nếu buồn ngủ thường xuyên trong mọi buổi, hãy xem lại giấc ngủ ban đêm của bạn.
Có nên vừa học online vừa ăn không?
Ăn nhẹ không sao, nhưng ăn bữa chính trong lúc học thường làm bạn bỏ lỡ một phần bài và dễ buồn ngủ sau đó. Nếu lịch học trùng giờ ăn, ăn nhẹ trước buổi và ăn bữa chính ngay sau buổi, rời khỏi bàn học.