Dấu hiệu sắp ngủ gật khi lái xe: vì sao mở cửa kính, bật nhạc không giữ được tỉnh

Ngủ gật khi lái xe hầu như luôn có dấu hiệu báo trước: ngáp liên tục, mí mắt nặng, khó giữ đầu thẳng, xe trôi khỏi làn, lỡ lối rẽ, không nhớ mấy cây số vừa đi qua. Khi thấy từ một hai dấu hiệu trở lên, việc duy nhất có tác dụng thật là dừng xe ở chỗ an toàn và nghỉ, hoặc đổi người lái. Mở cửa kính cho gió lạnh, bật nhạc to, rửa mặt chỉ giúp tỉnh trong vài phút.

Nguy hiểm nhất là những giấc ngủ vi thể, kéo dài vài giây, mà người lái thường không biết mình vừa ngủ. Bài này giải thích hiện tượng đó, vì sao các mẹo quen thuộc không đủ, khung giờ nào dễ buồn ngủ nhất, cách lên kế hoạch trước một chuyến đi, và khi nào buồn ngủ ban ngày là dấu hiệu cần gặp bác sĩ.

Những dấu hiệu báo trước, xếp từ sớm đến muộn

Cơ thể phát tín hiệu theo một trình tự khá quen thuộc. Càng xuống dưới danh sách, khoảng cách tới một giấc ngủ vi thể càng ngắn:

• Ngáp nhiều, dụi mắt, thấy nặng đầu, muốn đổi tư thế liên tục.
• Thấy chuyến đi bỗng dài và chán, sốt ruột vô cớ.
• Mí mắt nặng, chớp mắt chậm, có lúc phải mở to mắt mới thấy rõ.
• Khó giữ tốc độ đều, xe lúc nhanh lúc chậm mà không chủ ý.
• Xe trôi dần khỏi làn, bánh xe chạm vạch kẻ hoặc gờ giảm tốc ven đường.
• Lỡ lối rẽ, lỡ biển báo quen thuộc.
• Không nhớ mấy phút, mấy cây số vừa qua đã đi thế nào.
• Đầu gật xuống rồi giật mình ngẩng lên.

Người lái thường đánh giá thấp mức buồn ngủ của mình và tin rằng có thể cố thêm vài cây số. Nghiên cứu về giấc ngủ cho thấy khả năng tự đánh giá giảm khi thiếu ngủ; cảm giác "vẫn ổn" không đáng tin. Từ dấu hiệu thứ năm trở xuống, mỗi phút cố thêm là đánh cược.

Với người đi xe máy, danh sách này rút ngắn lại: chỉ cần ngáp liên tục và mí mắt nặng đã là lúc tìm chỗ dừng, vì người đi xe máy ngủ gật vài giây có thể ngã ngay mà không có lớp bảo vệ nào.

Giấc ngủ vi thể: ngủ mà không biết mình ngủ

Giấc ngủ vi thể là những khoảng ngắn, thường từ một đến vài giây, khi não chuyển sang trạng thái ngủ dù mắt có thể vẫn mở. Trong khoảng đó, người lái không nhận thông tin từ con đường và không phản ứng. Khi tỉnh lại, nhiều người không biết mình vừa ngủ, chỉ thấy hơi giật mình hoặc thấy xe đã lệch làn.

Ở tốc độ 80 km/h, bốn giây ngủ vi thể là gần 90 mét xe chạy không người điều khiển. Trên quốc lộ hai làn, đó là đủ để xe lấn sang làn ngược chiều; trên cao tốc, đủ để lao khỏi làn hoặc tông vào xe phía trước đang giảm tốc. Va chạm do ngủ gật thường nặng vì người lái không phanh, không đánh lái tránh.

Giấc ngủ vi thể xuất hiện nhiều hơn khi thiếu ngủ, khi lái vào giờ cơ thể quen ngủ, và khi con đường đơn điệu như cao tốc thẳng, đường đêm vắng. Đó cũng là lý do người lái đường dài buồn ngủ trên cao tốc nhiều hơn trong phố, dù trong phố mệt hơn: sự đơn điệu ru ngủ tốt hơn sự căng thẳng.

Vì sao gió lạnh và nhạc to không đủ

Các nhà nghiên cứu giấc ngủ Louise Reyner và Jim Horne ở Đại học Loughborough, Anh, đã thử nghiệm trên mô phỏng lái xe với người lái buồn ngủ: thổi gió lạnh vào mặt và bật đài. Hai cách này chỉ giúp giảm buồn ngủ trong thời gian rất ngắn, sau đó người lái lại trượt về trạng thái cũ. Những mẹo quen thuộc khác như nhai kẹo, cắn môi, hát to, vỗ mặt cũng có tác dụng tương tự: đánh thức chốc lát mà không trả được món nợ ngủ.

Nguyên nhân là buồn ngủ đến từ áp lực ngủ tích luỹ và đồng hồ sinh học, không phải từ việc thiếu kích thích. Kích thích mạnh có thể đẩy sự tỉnh táo lên trong vài phút, nhưng nền bên dưới vẫn là một bộ não đang cần ngủ. Khi kích thích quen dần, cơn buồn ngủ trở lại, đôi khi mạnh hơn.

Mẹo còn nguy hiểm theo một cách khác: chúng tạo cảm giác đã xử lý xong vấn đề, khiến người lái quyết định đi tiếp thay vì dừng. Mười phút tỉnh táo nhờ gió lạnh có thể là mười phút dẫn bạn ra xa khỏi trạm dừng nghỉ gần nhất.

Nước tăng lực uống liên tục để chạy suốt đêm cũng nằm trong nhóm này. Nó có thể giữ người lái mở mắt, nhưng không ngăn được giấc ngủ vi thể khi áp lực ngủ đã quá cao, và thường làm giấc ngủ sau chuyến đi kém hơn, kéo dài vòng mệt mỏi sang những ngày sau.

Điều thật sự có tác dụng

Dừng xe ở chỗ an toàn. Trạm dừng nghỉ, cây xăng, bãi đỗ. Không dừng ở làn khẩn cấp cao tốc trừ khi thật sự không thể đi tiếp, vì đó là vị trí dễ bị tông từ phía sau.

Chợp mắt ngắn. Một giấc ngắn khoảng mười lăm đến hai mươi phút, ngả ghế, khoá cửa. Sau khi dậy, cho mình vài phút đi lại để hết lờ đờ rồi mới lái tiếp.

Kết hợp đồ uống có caffeine và giấc ngắn. Thí nghiệm của Horne và Reyner thấy uống đồ có caffeine ngay trước khi chợp mắt ngắn giúp người lái tỉnh táo hơn so với từng cách riêng lẻ, vì caffeine bắt đầu có tác dụng đúng lúc tỉnh dậy. Người có bệnh tim, đang mang thai hay nhạy cảm với caffeine nên hỏi bác sĩ; đây không phải cách để lái suốt đêm.

Đổi người lái. Nếu đi cùng người có bằng lái và đang tỉnh táo, đổi lái là cách đơn giản nhất. Người vừa nghỉ lái nên ngủ thật, không ngồi nói chuyện giữ tỉnh cho người lái.

Dừng hẳn chuyến đi. Khi đã ngủ gật một lần, hoặc đã nghỉ mà vẫn buồn ngủ, cách an toàn là tìm chỗ ngủ qua đêm và đi tiếp hôm sau. Tới muộn vài giờ tốt hơn nhiều so với không tới.

Khung giờ và hoàn cảnh dễ buồn ngủ nhất

Buồn ngủ khi lái không rải đều trong ngày. Biết trước những khung nguy hiểm giúp lên lịch chuyến đi và tự nhắc mình chú ý hơn.

Nếu chuyến đi bắt buộc rơi vào khung nguy hiểm, cách tốt nhất là chuẩn bị giấc ngủ từ đêm trước và lên sẵn các điểm dừng, thay vì trông vào mẹo giữ tỉnh dọc đường.

Lên kế hoạch trước một chuyến đi xa

Phần lớn nguy cơ ngủ gật được quyết định trước khi xe lăn bánh. Đêm trước chuyến đi ngủ đủ, không thức khuya sắp đồ. Nếu phải xuất phát rất sớm, đi ngủ sớm tương ứng chứ không chỉ đặt chuông sớm. Tránh lái ngay sau một ngày làm việc dài hay sau ca đêm.

Khi lên lộ trình, xác định trước các điểm dừng nghỉ, khoảng hai tiếng một lần hoặc sớm hơn nếu đi đêm. Chọn trước điểm dừng giúp bạn dừng theo kế hoạch, không đợi tới lúc đã buồn ngủ mới tìm chỗ. Với chuyến đi gia đình, có người thứ hai lái được là lợi thế lớn; thống nhất trước ai lái chặng nào.

Báo với người đi cùng các dấu hiệu buồn ngủ trong bài này và đề nghị họ lên tiếng khi thấy bạn ngáp liên tục, xe trôi làn hay lái lúc nhanh lúc chậm. Người ngồi cạnh thường thấy dấu hiệu sớm hơn chính người lái. Với người đi một mình, đặt quy tắc với chính mình: thấy hai dấu hiệu là dừng, không thương lượng.

Người ngồi cạnh làm được gì

Để ý thay người lái. Người lái buồn ngủ thường là người cuối cùng nhận ra mình buồn ngủ. Người ngồi cạnh có thể thấy rõ hơn: xe lúc nhanh lúc chậm, trôi về một bên, người lái ngáp, dụi mắt, im lặng bất thường.

Nói thẳng và đề nghị cụ thể. Thay vì hỏi "anh có mệt không", câu hữu ích hơn là "xe vừa lấn vạch hai lần, mình dừng ở trạm tới nghỉ hai mươi phút nhé". Đề nghị cụ thể khó gạt đi hơn một câu hỏi chung.

Đừng chỉ nói chuyện để giữ tỉnh. Nói chuyện có thể giúp người lái tỉnh hơn một chút, nhưng giống các mẹo khác, nó không trả được món nợ ngủ. Nếu người lái đã có dấu hiệu rõ, việc cần làm là dừng xe, không phải kể chuyện vui.

Đổi lái đúng cách. Nếu bạn sẽ lái chặng sau, hãy ngủ hoặc nghỉ thật trong chặng trước thay vì thức canh. Hai người cùng mệt thì đổi lái không còn ý nghĩa.

Khi nào buồn ngủ là dấu hiệu cần gặp bác sĩ

Buồn ngủ khi lái sau một đêm thức là chuyện dễ hiểu. Nhưng nên đi khám, bắt đầu từ bác sĩ nội tổng quát hoặc phòng khám giấc ngủ, nếu:

• Ngủ đủ giờ mà vẫn buồn ngủ khi lái, khi ngồi họp, khi xem tivi.
• Ngáy to, người nhà thấy có lúc ngừng thở khi ngủ, sáng dậy đau đầu, khô miệng.
• Đã từng ngủ gật khi lái hoặc suýt gặp sự cố vì buồn ngủ.
• Buồn ngủ đột ngột không cưỡng lại được vào ban ngày.
• Đang dùng thuốc mới và thấy buồn ngủ hơn hẳn.

Ngưng thở khi ngủ là một tình trạng hay gặp, làm giấc ngủ bị ngắt quãng nhiều lần mà người bệnh không biết, và liên quan tới buồn ngủ ban ngày. Nó điều trị được. Với người lái xe nhiều, nhất là lái xe nghề, đi khám khi có dấu hiệu là bảo vệ cả bản thân lẫn người khác trên đường.

Câu hỏi thường gặp

Ngủ gật khi lái xe có báo trước không?

Hầu như luôn có: ngáp liên tục, mí mắt nặng, xe trôi làn, lỡ lối rẽ, không nhớ đoạn đường vừa đi. Vấn đề là người lái thường đánh giá thấp các dấu hiệu này và cố đi tiếp. Thấy hai dấu hiệu trở lên là lúc dừng xe.

Uống cà phê có chống ngủ gật khi lái được không?

Caffeine giúp tỉnh táo hơn trong một thời gian nhưng không trả được món nợ ngủ, và không có tác dụng ngay. Kết hợp đồ uống có caffeine với giấc chợp mắt ngắn ở trạm dừng hiệu quả hơn từng cách riêng. Khi đã quá buồn ngủ, chỉ có ngủ mới giải quyết được.

Chợp mắt bao lâu thì đủ để lái tiếp?

Một giấc khoảng mười lăm đến hai mươi phút thường giúp tỉnh hơn mà không quá lờ đờ khi dậy. Sau khi dậy, đi lại vài phút trước khi lái. Nếu sau khi nghỉ vẫn buồn ngủ, nên dừng chuyến đi để ngủ thật.

Mở cửa kính, bật nhạc to có giúp tỉnh không?

Chỉ trong vài phút. Các nghiên cứu cho thấy gió lạnh và đài phát thanh không duy trì được sự tỉnh táo ở người lái đang buồn ngủ. Những mẹo này còn nguy hiểm vì tạo cảm giác đã ổn, khiến người lái đi tiếp thay vì dừng.

Đi xe máy đường dài buồn ngủ thì làm sao?

Nguyên tắc giống ô tô nhưng càng cần dừng sớm, vì người đi xe máy ngủ gật có thể ngã ngay. Dừng ở quán, cây xăng, nghỉ, uống nước, chợp mắt nếu có chỗ an toàn. Không lái xe máy đường dài sau một đêm thức hay sau ca đêm.

Lái xe sau ca đêm có an toàn không?

Lái về sau ca đêm là một trong những tình huống nguy cơ ngủ gật cao nhất, vì áp lực ngủ lớn và rơi đúng giờ cơ thể quen ngủ. Nếu có thể, đi xe công cộng, gọi xe hoặc nhờ người đón; nếu phải tự lái, chợp mắt ngắn trước khi về.