Nghe gọi rảnh tay an toàn hơn cầm máy ở chỗ tay không rời tay lái và mắt ít nhìn màn hình, nhưng nó không làm cho cuộc trò chuyện hết chiếm sự chú ý. Các thí nghiệm của David Strayer và cộng sự ở Đại học Utah cho thấy người lái đang nói chuyện điện thoại, dù cầm máy hay rảnh tay, phản ứng chậm hơn và bỏ lỡ nhiều thứ trên đường hơn so với khi không nói chuyện; giữa hai cách nghe, khác biệt nhỏ hơn nhiều người nghĩ.
Nói cách khác, rảnh tay không có nghĩa là rảnh đầu. Bài này điểm lại điều các nghiên cứu cho thấy, vì sao nói với người ngồi cạnh lại khác nói qua điện thoại, giới hạn của bằng chứng, chuyện ra lệnh bằng giọng nói, và một bảng quy tắc nghe gọi khi đang lái để dùng hằng ngày.
Nghiên cứu nói gì về nói chuyện điện thoại khi lái
Năm 2001, David Strayer và William Johnston công bố một thí nghiệm trên tạp chí Psychological Science: người tham gia làm một nhiệm vụ mô phỏng lái xe đơn giản, có lúc nói chuyện điện thoại cầm tay, có lúc dùng thiết bị rảnh tay, có lúc nghe đài hoặc sách nói. Khi nói chuyện điện thoại, dù cầm tay hay rảnh tay, người tham gia bỏ lỡ tín hiệu nhiều hơn và phản ứng chậm hơn; nghe đài và sách nói thì không gây ảnh hưởng tương tự. Điều làm chậm là cuộc trò chuyện, không phải bàn tay.
Trong những năm sau, nhóm của Strayer cùng Frank Drews thực hiện thêm nhiều thí nghiệm trên mô phỏng lái xe chân thực hơn, với người lái thuộc nhiều lứa tuổi. Kết quả lặp lại: người đang nói chuyện điện thoại giữ khoảng cách với xe trước kém đều hơn, phanh chậm hơn, và nhớ ít hơn những gì đã đi qua. Một nghiên cứu năm 2006 của nhóm này còn so sánh người nói điện thoại với người có nồng độ cồn ở mức giới hạn pháp lý tại Mỹ khi đó, và thấy cả hai nhóm đều suy giảm, theo những kiểu khác nhau.
Điểm cần hiểu đúng: những thí nghiệm này không nói rằng mọi cuộc gọi đều dẫn tới tai nạn. Chúng cho thấy cuộc trò chuyện làm giảm dư địa chú ý dành cho con đường, và trong tình huống bất ngờ, phần dư địa bị mất đó chính là phần cần dùng.
Vì sao tay rảnh mà đầu không rảnh
Lái xe trong phố đông là một việc có tải chú ý cao: theo dõi xe trước, xe máy hai bên, người đi bộ, đèn tín hiệu, biển báo, ổ gà, và dự đoán xem ai sẽ làm gì. Một cuộc trò chuyện, nhất là cuộc trò chuyện cần suy nghĩ, như bàn công việc, trả lời câu hỏi, tranh luận, chiếm một phần chính nguồn lực đó.
Hiện tượng mà các nhà tâm lý gọi là mù do không chú ý giải thích phần nguy hiểm nhất: khi sự chú ý bận, ta có thể không nhận ra một vật nằm ngay trong tầm nhìn. Trong các thí nghiệm của Strayer, người lái đang nói chuyện điện thoại nhìn thẳng vào nhiều vật trên đường nhưng sau đó không nhận ra chúng, trong khi khi lái không nói chuyện thì nhận ra nhiều hơn. Mắt vẫn mở, nhưng não không xử lý đủ.
Cuộc trò chuyện qua điện thoại còn có một đặc điểm: người ở đầu dây bên kia không thấy tình hình giao thông, nên họ cứ nói, cứ hỏi, đúng lúc bạn đang phải xử lý một ngã tư phức tạp. Bạn bị kéo theo nhịp của cuộc gọi, không phải nhịp của con đường.
Nói với người ngồi cạnh khác nói qua điện thoại ở đâu
Nếu nói chuyện làm mất tập trung, thì nói chuyện với người ngồi cạnh có nguy hiểm như vậy không? Một nghiên cứu năm 2008 của Drews, Pasupathi và Strayer so sánh hai tình huống và thấy người lái nói chuyện với hành khách giữ làn tốt hơn và ít lỡ lối rẽ hơn so với khi nói chuyện qua điện thoại.
Lý do nằm ở chỗ hành khách cũng nhìn thấy đường. Khi giao thông phức tạp, họ tự nhiên ngừng nói, nói chậm lại, hoặc thậm chí nhắc người lái về một chiếc xe đang tạt vào. Cuộc trò chuyện tự điều chỉnh theo tình hình. Người ở đầu dây bên kia không làm được điều đó.
Tuy vậy, không phải cuộc trò chuyện nào với hành khách cũng vô hại. Cãi nhau trong xe, bàn chuyện căng thẳng, hoặc hành khách là trẻ nhỏ quấy khóc vẫn kéo sự chú ý đi rất mạnh. Với người lái trẻ mới có bằng, chở nhiều bạn bè cùng lứa cũng là yếu tố nguy cơ đã được ghi nhận ở nhiều nước. Điểm cốt lõi là sự chú ý có giới hạn, và mọi cuộc trò chuyện đều lấy đi một phần.
Giới hạn của bằng chứng
Phần lớn các thí nghiệm nổi tiếng được làm trên mô phỏng lái xe. Mô phỏng cho phép kiểm soát tình huống, nhưng không hoàn toàn giống đường thật, nơi người lái có thể tự giảm tốc, chọn lúc nghe máy, hoặc kết thúc cuộc gọi khi đường đông. Vì thế mức suy giảm đo được trong phòng thí nghiệm không thể chuyển thẳng thành con số rủi ro tai nạn ngoài đời.
Các nghiên cứu lái xe tự nhiên, gắn camera trên xe thật trong thời gian dài, cho kết quả phức tạp hơn. Một số phân tích thấy rủi ro tăng rõ nhất ở những thao tác cần nhìn và chạm, như bấm số, nhắn tin, với lấy điện thoại, còn bản thân việc nói chuyện thì mức tăng nhỏ hơn hoặc không rõ. Các nhà nghiên cứu vẫn tranh luận về cách giải thích: có thể người lái tự điều chỉnh, có thể phương pháp đo chưa bắt được các tình huống nguy hiểm hiếm.
Kết luận thận trọng: thao tác trên điện thoại khi lái là rủi ro rõ ràng; nói chuyện, kể cả rảnh tay, làm giảm sự chú ý một cách đo được, và rủi ro tăng lên khi cuộc trò chuyện căng thẳng hoặc giao thông phức tạp. Không có bằng chứng nào cho thấy rảnh tay là an toàn hoàn toàn.
Cũng nên nhớ phần lớn nghiên cứu được làm ở Bắc Mỹ, châu Âu, Úc với người lái ô tô. Giao thông Việt Nam đông xe máy, nhiều tình huống chen ngang, và người đi xe máy không có lớp vỏ bảo vệ. Chưa có nhiều số liệu riêng cho điều kiện này, nhưng không có lý do gì để nghĩ rằng sự chú ý của người lái ở đây ít bị chia hơn.
Ra lệnh bằng giọng nói và trợ lý ảo
Nhiều xe và điện thoại cho phép đọc tin nhắn, soạn tin, gọi điện, chọn nhạc bằng giọng nói. Về lý thuyết, cách này giữ mắt trên đường và tay trên tay lái. Nhưng các nghiên cứu do nhóm của Strayer thực hiện cho một quỹ an toàn giao thông ở Mỹ vào giữa thập niên 2010 thấy nhiều hệ thống giọng nói vẫn tạo ra tải chú ý đáng kể, nhất là khi hệ thống nhận sai lệnh và người lái phải lặp lại, sửa lỗi.
Một phát hiện đáng chú ý khác của các nghiên cứu này: sự chú ý không trở lại ngay khi người lái ra xong lệnh. Có một khoảng thời gian sau đó, có thể kéo dài nhiều giây, mà người lái vẫn còn kém chú ý hơn bình thường, như thể đầu óc còn ở lại với nhiệm vụ vừa xong.
Thực tế, ra lệnh ngắn và quen như "gọi về nhà" ít gây tải hơn soạn một tin nhắn dài bằng giọng nói hay nghe đọc chuỗi tin nhắn trong nhóm chat. Nếu dùng, giữ ở những lệnh đơn giản, và để những việc cần suy nghĩ cho lúc dừng xe.
Những cuộc gọi chiếm nhiều chú ý nhất
Cuộc gọi cần suy nghĩ, tính toán. Bàn giá với khách, trả lời câu hỏi chuyên môn, nhớ lại số liệu, sắp xếp lịch. Những cuộc gọi này đòi hỏi trí nhớ làm việc, đúng loại nguồn lực mà việc lái xe trong phố cũng cần.
Cuộc gọi có cảm xúc mạnh. Tin xấu, cãi nhau, bị trách mắng. Cảm xúc mạnh kéo sự chú ý về nội dung cuộc gọi và làm người ta lái nhanh hơn, phanh gấp hơn mà không nhận ra.
Cuộc gọi kéo dài. Cuộc gọi càng dài, càng nhiều tình huống giao thông xảy ra trong lúc đầu óc đang bận. Một câu hẹn gọi lại mất năm giây; một cuộc họp qua điện thoại có thể kéo dài nửa giờ đi qua hàng chục ngã tư.
Cuộc gọi có hình. Gọi video hoặc phải nhìn màn hình để xem tài liệu người kia gửi là kết hợp xao nhãng bằng mắt với xao nhãng trong đầu, gần như nhắn tin.
Ngược lại, cuộc gọi ít tải nhất. Một câu ngắn kiểu "đang lái, tới nơi gọi lại" là gần như không tốn gì. Đó là lý do quy tắc ở bảng dưới xoay quanh việc hẹn gọi lại thay vì cấm hẳn mọi tiếp xúc.
Quy tắc nghe gọi khi đang lái
Bảng dưới đây giúp ra quyết định nhanh trong các tình huống thường gặp. Nó không thay thế quy định pháp luật; về luật, sử dụng điện thoại khi đang điều khiển phương tiện là hành vi bị cấm theo quy định hiện hành, chi tiết nên tra văn bản hiện hành.
| Tình huống | Nên làm | Lý do |
|---|---|---|
| Có cuộc gọi đến, không biết là ai | Để máy đổ chuông hoặc tự trả lời bằng tin nhắn soạn sẵn | Không có cuộc gọi lạ nào gấp hơn sự an toàn của bạn |
| Người nhà gọi, có thể có việc gấp | Tìm chỗ dừng an toàn rồi gọi lại | Việc gấp thật cần bạn tỉnh táo khi nghe |
| Sếp, khách hàng gọi bàn việc | Không nghe; gọi lại khi dừng, nói rõ lúc đó đang lái | Cuộc gọi công việc thường đòi hỏi suy nghĩ, chiếm nhiều chú ý nhất |
| Cần hỏi đường người đang chờ | Nhờ hành khách gọi, hoặc dừng xe | Vừa nghe vừa tìm đường là hai việc cùng lúc |
| Đường vắng, cuộc gọi ngắn, đã kết nối rảnh tay sẵn | Vẫn nên hạn chế; nếu đã nghe, nói ngắn và hẹn gọi lại | Rảnh tay không loại bỏ xao nhãng nhận thức |
| Đang ở ngã tư, đường đông, trời mưa | Kết thúc cuộc gọi ngay | Đây là lúc cần toàn bộ sự chú ý |
Nếu bạn là người gọi và nghe thấy đầu dây bên kia đang lái xe, cách tốt nhất là nói "anh chị đang lái, lát gọi lại nhé" và cúp máy. Người gọi cũng là một phần của sự an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Dùng tai nghe một bên khi lái xe có an toàn hơn không?
Tai nghe giúp không phải cầm máy, nhưng cuộc trò chuyện vẫn chiếm sự chú ý giống như khi rảnh tay qua loa xe. Với người đi xe máy, tai nghe còn làm giảm khả năng nghe còi và âm thanh xung quanh. Về luật, nên tra quy định hiện hành.
Strayer và Drews có kết luận nói điện thoại nguy hiểm như say rượu không?
Một nghiên cứu năm 2006 của nhóm này so sánh người nói điện thoại với người có nồng độ cồn ở mức giới hạn pháp lý tại Mỹ khi đó trên mô phỏng lái, và thấy cả hai đều suy giảm nhưng theo kiểu khác nhau. Đây là so sánh trong phòng thí nghiệm, không có nghĩa hai tình trạng tương đương về mọi mặt ngoài đời.
Nói chuyện với người ngồi cạnh có làm mất tập trung không?
Có, ở mức nào đó, nhưng thường ít hơn nói qua điện thoại vì hành khách thấy tình hình giao thông và tự ngừng nói khi cần. Cãi nhau hoặc trò chuyện căng thẳng thì vẫn gây xao nhãng mạnh.
Nghe sách nói hay nhạc khi lái có giống nghe điện thoại không?
Trong thí nghiệm năm 2001 của Strayer và Johnston, nghe đài và sách nói không gây suy giảm như nói chuyện điện thoại. Lý do có thể là nghe thụ động không đòi hỏi trả lời. Tuy vậy, nội dung quá phức tạp hoặc thao tác chọn bài vẫn có thể gây xao nhãng.
Xe có màn hình lớn và điều khiển bằng giọng nói thì có an toàn hơn không?
Màn hình lớn và giọng nói giúp giảm thao tác cầm máy, nhưng nhiều nghiên cứu cho thấy các hệ thống này vẫn tạo tải chú ý, nhất là khi nhận sai lệnh. Dùng cho lệnh ngắn, quen thuộc, và để việc phức tạp lúc dừng xe.
Có nên nghe điện thoại khi đang lái trên cao tốc vắng không?
Đường vắng giảm bớt độ phức tạp nhưng không loại bỏ tình huống bất ngờ, và tốc độ cao làm quãng đường đi trong một giây phản ứng chậm dài hơn. Nếu nghe, nói ngắn và hẹn gọi lại; tốt hơn là đợi tới trạm dừng nghỉ.