Mất tập trung khi lái xe: ba kiểu xao nhãng và cách phòng từng kiểu

Mất tập trung khi lái xe có ba kiểu, và cách phòng mỗi kiểu khác nhau: xao nhãng bằng mắt khi bạn nhìn chỗ khác ngoài đường, xao nhãng bằng tay khi tay rời tay lái hay ghi đông để làm việc khác, và xao nhãng trong đầu khi mắt vẫn nhìn đường nhưng tâm trí đang ở cuộc gọi, tin nhắn hay nỗi lo. Nhắn tin trên điện thoại nguy hiểm đặc biệt vì nó gom đủ cả ba kiểu cùng lúc.

Phần lớn cách phòng hiệu quả nằm ở trước khi nổ máy: đặt sẵn lộ trình, cất điện thoại, sắp xếp đồ đạc và người ngồi cùng. Khi đang chạy mà phải xử lý gì đó, nguyên tắc là dừng hẳn ở chỗ an toàn rồi mới làm. Bài này giải thích từng kiểu xao nhãng, vì sao vài giây rời mắt đã là quãng đường dài, và đưa danh sách chuẩn bị dùng được cho cả ô tô lẫn xe máy.

Ba kiểu xao nhãng: mắt, tay và đầu óc

Xao nhãng bằng mắt. Mắt rời khỏi con đường phía trước: nhìn màn hình điện thoại, chỉnh bản đồ, quay ra sau nhìn con, nhìn một vụ va chạm bên lề, tìm số nhà. Đây là kiểu dễ nhận ra nhất và cũng là kiểu được nghiên cứu nhiều nhất.

Xao nhãng bằng tay. Một hoặc hai tay rời khỏi tay lái hay ghi đông: cầm điện thoại, ăn uống, với đồ rơi dưới chân, chỉnh gương, gạt tóc. Với xe máy, một tay rời ghi đông làm khả năng giữ thăng bằng và phanh gấp giảm rõ, nhất là khi qua ổ gà.

Xao nhãng trong đầu. Mắt vẫn nhìn đường, tay vẫn trên tay lái, nhưng sự chú ý đang ở chỗ khác: một cuộc điện thoại căng thẳng, câu trả lời cho tin nhắn vừa đọc, chuyện cãi nhau sáng nay. Kiểu này khó nhận ra nhất vì người lái cảm thấy mình vẫn đang nhìn đường.

Khi cả ba cộng lại. Nhắn tin, đọc tin nhắn, gõ địa chỉ vào bản đồ trên điện thoại cần mắt nhìn màn hình, tay thao tác và đầu óc nghĩ nội dung. Cách phân loại ba kiểu này được các cơ quan an toàn giao thông ở nhiều nước dùng trong tài liệu hướng dẫn, và nó giải thích vì sao những việc dùng điện thoại được xem là nhóm xao nhãng đáng ngại nhất.

Vì sao vài giây rời mắt đã là quãng đường dài

Một phép tính đơn giản: ở tốc độ 60 km/h, xe đi được gần 17 mét mỗi giây. Hai giây nhìn điện thoại là khoảng 33 mét đi qua mà bạn không nhìn thấy gì, dài hơn nửa sân bóng đá mini. Ở 40 km/h trong phố, hai giây vẫn là hơn 20 mét, đủ để một người bước ra từ giữa hai xe đang đỗ hay một xe máy chuyển làn trước mặt.

Nghiên cứu lái xe tự nhiên quy mô lớn đầu tiên ở Mỹ, theo dõi khoảng một trăm chiếc xe gắn camera trong hơn một năm và công bố giữa thập niên 2000, cho thấy những lần rời mắt khỏi đường quá khoảng hai giây gắn với nguy cơ va chạm và suýt va chạm tăng rõ so với lái bình thường. Những nghiên cứu sau đó cũng đi đến kết luận tương tự: thời gian rời mắt liên tục là yếu tố quan trọng hơn bản thân việc đang làm.

Thêm vào đó là thời gian phản ứng. Từ lúc mắt quay lại đường, thấy nguy hiểm, đến lúc chân đạp phanh hay tay bóp phanh, ở người tỉnh táo cũng mất khoảng một giây hoặc hơn. Cộng hai giây nhìn chỗ khác với một giây phản ứng, quãng đường trước khi xe bắt đầu giảm tốc dài hơn nhiều người nghĩ.

Một ví dụ giả định trong phố: bạn chạy xe máy 40 km/h, liếc điện thoại hai giây để xem ai vừa nhắn. Trong hai giây đó, chiếc xe phía trước phanh vì có người sang đường. Khi mắt bạn quay lại, khoảng cách đã ngắn đi hơn hai chục mét, và bạn còn cần thêm khoảng một giây nữa mới bóp được phanh. Không có gì bất thường trong tình huống này; điều duy nhất khác là hai giây nhìn xuống.

Những nguồn xao nhãng thường gặp trên ô tô và xe máy

Điện thoại là nguồn được nhắc nhiều nhất, nhưng không phải nguồn duy nhất. Bảng dưới đây xếp theo kiểu xao nhãng chính và cách phòng tương ứng.

Nhiều nguồn trong bảng không cần thiết bị gì để phòng, chỉ cần đổi thứ tự: làm xong rồi mới đi, hoặc dừng xe rồi mới làm.

Có một nguồn xao nhãng ít ai nhắc: chính sự quen đường. Đi một tuyến hằng ngày, người ta dễ thả đầu óc đi xa, tới mức về tới nhà không nhớ đã qua những ngã tư nào. Trên tuyến quen, thỉnh thoảng tự hỏi "xe phía sau là xe gì, ngã tư sắp tới có đèn không" là cách đơn giản để kéo sự chú ý về lại con đường.

Xao nhãng trong đầu: nhìn mà không thấy

Các nhà nghiên cứu an toàn giao thông dùng cụm từ "nhìn mà không thấy" để chỉ những va chạm mà người lái khai rằng mình có nhìn về hướng đó nhưng không thấy chiếc xe kia. Hiện tượng này gắn với giới hạn của sự chú ý: mắt nhận hình ảnh, nhưng nếu sự chú ý đang bận chỗ khác, não không xử lý đủ để nhận ra điều quan trọng.

Các thí nghiệm trên mô phỏng lái xe của David Strayer và cộng sự ở Đại học Utah cho thấy người đang nói chuyện điện thoại nhớ ít hơn hẳn những vật họ đã nhìn thẳng vào trên đường, như biển quảng cáo, người đi bộ, so với khi không nói chuyện. Họ nhìn, nhưng không ghi nhận. Bài riêng về nghe gọi rảnh tay trên trang này đi sâu hơn vào các nghiên cứu này.

Không chỉ điện thoại gây ra kiểu xao nhãng này. Đang lo một chuyện, đang cãi nhau trong xe, đang buồn ngủ, đang nghĩ cách trả lời một tin nhắn vừa đọc lúc dừng đèn đỏ, đều kéo sự chú ý khỏi con đường. Cách phòng là giảm những thứ kích hoạt nó trong lúc lái, và biết rằng cảm giác "mình vẫn đang nhìn đường" không bảo đảm mình đang thấy đường.

Danh sách chuẩn bị trước khi nổ máy

Phần lớn xao nhãng phòng được bằng ba mươi giây chuẩn bị. Danh sách dưới đây dùng cho cả ô tô lẫn xe máy; với xe máy, bỏ những mục không phù hợp.

• Đặt sẵn lộ trình trên bản đồ, nghe trước hướng dẫn tổng quát, nhớ hai ba điểm rẽ chính.
• Bật chế độ không làm phiền khi lái, hoặc để điện thoại trong cốp, túi xách ở ghế sau, cốp xe máy.
• Nhắn trước cho người đang chờ: đang đi, khoảng mấy giờ tới, không trả lời trong lúc lái.
• Chỉnh gương, ghế, nhạc, điều hoà trước khi xe lăn bánh.
• Đồ ăn, nước uống, giấy tờ để chỗ không bị rơi; cốc có nắp.
• Trẻ nhỏ đã ngồi đúng ghế, đã có đồ chơi hoặc sách vải; thú cưng ở trong lồng hoặc có dây giữ.
• Tự hỏi: mình có đang quá mệt, quá buồn ngủ, quá giận để lái không? Nếu có, đổi người lái hoặc hoãn.

Thói quen này mất khoảng một tuần để thành phản xạ. Một cách dễ nhớ là gắn nó với việc thắt dây an toàn hoặc cài quai mũ bảo hiểm: cài xong là kiểm điện thoại.

Khi đang chạy mà buộc phải xử lý

Dừng hẳn rồi mới chạm. Nếu phải đọc tin nhắn gấp, đổi lộ trình, dỗ con, tìm chỗ dừng an toàn như trạm dừng nghỉ, bãi đỗ, lề rộng, bật đèn khẩn cấp nếu cần, rồi mới làm. Dừng đèn đỏ không phải dừng hẳn; xe sau và đèn xanh có thể đến bất cứ lúc nào.

Nhờ người ngồi cùng. Người ngồi cạnh hoặc người ngồi sau xe máy có thể đọc tin, trả lời giúp, dẫn đường. Đây là cách đơn giản nhất mà nhiều người quên dùng.

Chấp nhận lỡ một chỗ rẽ. Đi quá một ngã rẽ thường chỉ mất thêm vài phút. Cắt ngang mấy làn xe hoặc phanh gấp để kịp rẽ là kiểu quyết định vội do mải nhìn bản đồ.

Đừng nhặt đồ rơi khi xe đang chạy. Điện thoại, cốc nước rơi dưới chân là tình huống phổ biến khiến người lái cúi xuống. Để nó nằm đó cho tới khi dừng xe.

Khi cảm xúc lên cao. Vừa nhận một tin xấu, vừa bị ai đó tạt đầu, vừa cãi nhau với người ngồi cạnh: đây là lúc xao nhãng trong đầu mạnh nhất. Giảm tốc, giữ khoảng cách xa hơn bình thường, và nếu cần thì dừng lại vài phút cho bình tĩnh trước khi đi tiếp.

Luật nói gì, và vì sao không nên chỉ dựa vào luật

Theo quy định hiện hành ở Việt Nam, sử dụng điện thoại khi đang điều khiển phương tiện giao thông là hành vi bị cấm. Chi tiết về cách dùng nào bị coi là vi phạm có thể thay đổi theo văn bản, nên nếu cần biết chính xác, nên tra cứu văn bản pháp luật hiện hành về trật tự, an toàn giao thông đường bộ.

Tuy vậy, luật chỉ bao phủ một phần các nguồn xao nhãng. Không có điều luật nào cấm bạn suy nghĩ về cuộc cãi nhau sáng nay, ngoái lại dỗ con, hay nhìn vụ va chạm bên đường. Và luật cũng không làm cho nghe gọi rảnh tay trở nên an toàn về mặt sự chú ý, như nhiều nghiên cứu đã chỉ ra.

Vì vậy cách nghĩ hữu ích hơn là xem việc lái xe như một nhiệm vụ cần sự chú ý trọn vẹn, giống như khi làm việc với máy móc nguy hiểm. Mọi thứ khác chờ được. Gần như không có tin nhắn hay cuộc gọi nào không chờ được mười phút.

Câu hỏi thường gặp

Xao nhãng khi lái xe nguy hiểm nhất là loại nào?

Nhắn tin và thao tác trên điện thoại thường được xem là nguy hiểm nhất vì gồm cả ba kiểu: mắt rời đường, tay rời tay lái và đầu óc bận nội dung. Nhưng xao nhãng trong đầu như mải nghĩ, nói chuyện điện thoại cũng nguy hiểm vì khó nhận ra.

Dừng đèn đỏ có được xem điện thoại không?

Về an toàn, dừng đèn đỏ không phải dừng hẳn. Bạn vẫn đang điều khiển xe, đèn có thể chuyển xanh, và đầu óc sẽ tiếp tục nghĩ về nội dung vừa đọc khi xe chạy tiếp. Về luật, nên tra văn bản hiện hành; cách an toàn là để điện thoại yên cho tới khi dừng hẳn.

Đi xe máy thì xao nhãng có khác ô tô không?

Có. Người đi xe máy không có khung xe bảo vệ, cần hai tay để giữ thăng bằng và phanh, lại đi trong dòng xe hỗn hợp, nên một cú liếc hay một tay rời ghi đông có hậu quả lớn hơn. Nguyên tắc chuẩn bị trước khi nổ máy càng quan trọng với xe máy.

Nghe nhạc khi lái xe có làm mất tập trung không?

Nhạc quen, âm lượng vừa phải thường ít gây xao nhãng với người lái có kinh nghiệm. Vấn đề là thao tác chọn bài, chỉnh âm lượng, và nội dung đòi hỏi nghe kỹ như sách nói phức tạp. Chọn trước khi đi và để âm lượng đủ nghe còi xe xung quanh.

Người mới lái có dễ bị xao nhãng hơn không?

Người mới lái phải dành nhiều sự chú ý cho thao tác cơ bản như giữ làn, sang số, phanh, nên còn ít dư địa cho thứ khác. Một chút xao nhãng với họ chiếm phần lớn hơn sự chú ý so với người lái lâu năm. Người mới nên tránh mọi việc phụ khi lái.

Trẻ con quấy khóc trong xe thì xử lý thế nào?

Chuẩn bị trước đồ chơi mềm, đồ ăn nhẹ, nước. Nếu trẻ quấy mạnh, đừng quay ra sau trong khi xe chạy; tìm chỗ dừng an toàn rồi dỗ. Nếu có người lớn khác đi cùng, để họ ngồi cạnh trẻ ở ghế sau.