Tiếng ồn trắng, tiếng ồn hồng và tiếng mưa giúp tập trung chủ yếu bằng cách che đi những âm thanh gây xao nhãng hơn, nhất là tiếng người nói, chứ không trực tiếp làm não làm việc tốt hơn. Khi xung quanh đã yên tĩnh, thêm tiếng ồn trắng thường không mang lại gì, thậm chí có người thấy khó chịu.
Tai nghe chống ồn chủ động làm việc theo cơ chế khác: giảm mạnh tiếng ồn trầm, đều như tiếng máy lạnh, động cơ, tiếng ù của đám đông, nhưng chặn kém tiếng nói và âm thanh cao, đột ngột. Vì vậy, cách hiệu quả ở chỗ ồn tiếng người thường là kết hợp cả hai: tai nghe giảm phần nền, âm thanh che nhẹ lấp phần lời nói còn lọt vào. Bài này giải thích từng loại và cách dùng sao cho không hại tai.
Che tiếng ồn hoạt động thế nào
Một âm thanh gây xao nhãng không phải vì nó to mà vì nó nổi lên trên nền xung quanh: tiếng người nói trong phòng yên tĩnh, tiếng chuông điện thoại khi mọi thứ im. Khi nền âm thanh được nâng lên một chút bằng một âm đều, không có nội dung, những tiếng nổi lên ấy bị lấp bớt, khó nghe rõ hơn, và do đó ít kéo sự chú ý hơn. Đây là nguyên lý che âm, được dùng trong thiết kế văn phòng từ lâu.
Hiệu quả che phụ thuộc vào độ to và dải tần. Tiếng nói nằm chủ yếu trong dải tần trung, nên âm thanh che hiệu quả nhất là âm có năng lượng ở dải đó. Âm phải đủ to để lời nói xung quanh không còn nghe rõ chữ, nhưng không cần to hơn lời nói; nếu phải mở rất to mới che được, có nghĩa môi trường quá ồn và cần cách khác, ví dụ đổi chỗ.
Điều quan trọng là âm thanh che không có nội dung để theo dõi. Như các nghiên cứu về hiệu ứng lời nói không liên quan cho thấy, thứ làm hỏng việc đọc viết là chuỗi âm thanh biến đổi có trình tự. Một âm đều, không lên xuống theo kiểu lời nói, không có giai điệu nổi bật, cho não ít thứ để bám theo. Đó là lý do tiếng mưa đều tốt hơn một bản nhạc có lời cho mục đích này.
Ồn trắng, ồn hồng, ồn nâu và âm thanh tự nhiên khác nhau thế nào
Các ứng dụng và video âm thanh nền thường gọi tên theo "màu". Đây là những khác biệt chính, mô tả theo cảm nhận của người nghe:
| Loại âm | Nghe giống | Đặc điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Ồn trắng | Tiếng rè của radio mất sóng, tiếng xì | Năng lượng trải đều mọi tần số, nghe chói ở dải cao | Che tiếng cao; nhiều người thấy gắt nếu nghe lâu |
| Ồn hồng | Tiếng mưa rào, thác nước xa | Giảm dần ở tần số cao, cân bằng hơn với tai người | Che tiếng nói khá tốt, dễ chịu hơn ồn trắng |
| Ồn nâu | Tiếng sóng biển trầm, gió lớn, máy bay từ trong khoang | Thiên hẳn về âm trầm | Người thích âm dày, che tiếng ù; che tiếng nói kém hơn |
| Âm thanh tự nhiên đều | Mưa, suối, quạt, điều hoà | Gần với ồn hồng hoặc nâu, có biến đổi nhẹ | Dễ nghe lâu; tránh bản có sấm, chim hót bất chợt |
| Tiếng quán cà phê thu sẵn | Tiếng rì rầm, chén bát | Có lẫn tiếng người, đôi khi nghe được chữ | Người cần cảm giác "có người xung quanh"; không hợp việc viết khó |
Không có loại nào tốt nhất cho mọi người. Thử mỗi loại vài buổi với cùng một loại việc, chọn loại bạn nghe được lâu mà không để ý tới nó. Âm thanh che tốt là âm thanh bạn quên mất là đang nghe.
Tiếng ồn trắng có làm người ta tập trung tốt hơn không: bằng chứng tới đâu
Trên mạng có nhiều lời quảng bá rằng tiếng ồn trắng giúp "tăng khả năng tập trung" hay "kích hoạt não". Bằng chứng không ủng hộ khẳng định rộng như vậy. Trong môi trường đã yên tĩnh, thêm tiếng ồn trắng không làm phần lớn người làm việc trí óc tốt lên; một số nghiên cứu thậm chí ghi nhận hiệu suất kém đi nhẹ ở những bài cần nhiều trí nhớ.
Có một hướng nghiên cứu đáng chú ý của nhóm Göran Söderlund ở Thuỵ Điển, gợi ý rằng tiếng ồn trắng có thể giúp những người có khả năng chú ý thấp hơn làm bài tốt hơn, trong khi không giúp, hoặc làm kém đi, ở người chú ý tốt. Giả thuyết được đưa ra là mỗi người cần một mức kích thích nền khác nhau. Đây là hướng nghiên cứu còn đang được kiểm chứng, mẫu nhỏ và kết quả chưa nhất quán giữa các nhóm, nên không nên dùng nó như lý do để ai cũng nghe tiếng ồn trắng.
Cách hiểu thận trọng: lợi ích chắc chắn nhất của âm thanh nền là che những âm thanh gây xao nhãng hơn. Nếu bạn làm việc ở chỗ có nhiều tiếng người, âm thanh che có thể giúp rõ rệt. Nếu chỗ bạn đã yên, có thể không cần. Và nếu bạn thấy dễ chịu hơn với một âm nền nhẹ dù không có tiếng ồn nào cần che, cảm giác dễ chịu ấy cũng có giá trị, miễn là âm lượng an toàn.
Tai nghe chống ồn chặn được gì và không chặn được gì
Chống ồn chủ động hoạt động thế nào. Micro trên tai nghe thu âm thanh bên ngoài, mạch xử lý tạo ra sóng âm ngược pha để triệt tiêu. Cơ chế này hiệu quả nhất với âm thanh đều, lặp lại, tần số thấp: tiếng động cơ máy bay, xe buýt, máy lạnh, tiếng ù của đám đông.
Chặn kém tiếng nói và tiếng bất chợt. Lời nói thay đổi nhanh và nằm ở dải tần trung, tiếng chén bát, tiếng gõ là âm cao và đột ngột; chống ồn chủ động khó đuổi kịp. Phần che chắn bị động của đệm tai, nhất là loại chụp kín tai hoặc nút tai vừa khít, đóng góp nhiều cho việc giảm những âm này.
Kết hợp với âm thanh che. Ở văn phòng hoặc quán đông người, bật chống ồn để giảm phần nền, rồi phát nhỏ một âm như tiếng mưa để lấp phần lời nói còn lọt vào. Nhờ nền đã được giảm, âm lượng âm thanh che cần thấp hơn nhiều so với khi không có chống ồn.
Nút tai xốp, nút tai chống ồn không điện. Đơn giản, không cần sạc, giảm được khá nhiều tiếng ồn nếu đeo đúng cách. Thích hợp khi không cần nghe gì, như đọc tài liệu hay viết ở nơi ồn.
Cảm giác lạ khi dùng lâu. Một số người thấy áp lực trong tai, chóng mặt nhẹ khi bật chống ồn mạnh. Nếu vậy, giảm mức chống ồn hoặc chỉ dùng từng khối giờ. Đeo bất cứ loại tai nghe nào liên tục cả ngày cũng có thể gây bí, ngứa ống tai.
Giữ tai an toàn khi dùng âm thanh nền hằng ngày
Âm thanh che phát qua tai nghe nhiều giờ mỗi ngày có thể trở thành nguồn tiếp xúc âm thanh đáng kể. Nguyên tắc đơn giản:
- Âm lượng vừa đủ để lời nói xung quanh không còn rõ chữ, không cao hơn. Nếu người ngồi cạnh nghe được âm thanh từ tai nghe của bạn, âm lượng đã quá to.
- Dùng chống ồn để giảm âm lượng cần thiết, thay vì tăng âm lượng để át tiếng ồn bên ngoài.
- Nghỉ tai định kỳ: tháo tai nghe trong giờ nghỉ, giờ ăn, các cuộc trò chuyện.
- Dùng tính năng giới hạn âm lượng hoặc theo dõi mức tiếp xúc âm thanh có sẵn trên nhiều điện thoại.
- Tránh ngủ cả đêm với tai nghe nhét tai phát âm thanh; nếu cần âm nền khi ngủ, dùng loa nhỏ đặt xa.
- Ù tai kéo dài sau khi nghe, cảm giác nghe kém đi, đau tai là dấu hiệu nên gặp bác sĩ tai mũi họng.
Bản thân việc dùng âm thanh nền không hại tai; cái hại là âm lượng cao và thời gian dài. Với mục đích che tiếng ồn, âm lượng cần thường thấp hơn nhiều so với nghe nhạc giải trí.
Chọn cách theo từng nơi làm việc
Mỗi nơi có kiểu tiếng ồn riêng, nên cách che chắn hợp lý cũng khác nhau. Gợi ý dưới đây dựa trên loại tiếng ồn chiếm ưu thế ở từng nơi:
| Nơi làm việc | Tiếng ồn chính | Cách nên thử trước |
|---|---|---|
| Văn phòng mở | Tiếng nói chuyện, điện thoại, gõ phím | Tai nghe chụp kín tai kèm tiếng mưa hoặc ồn hồng âm lượng nhỏ |
| Quán cà phê | Tiếng nói nhiều người, máy xay, nhạc quán | Chống ồn chủ động kèm âm thanh che; chọn chỗ xa quầy pha chế |
| Phòng trọ, chung cư sát đường | Tiếng xe, còi, tiếng hàng xóm | Nút tai xốp khi đọc; âm nền đều từ loa nhỏ khi viết |
| Trên xe khách, máy bay, tàu | Tiếng động cơ trầm, đều | Chống ồn chủ động phát huy tốt nhất ở đây, có thể không cần âm che |
| Nhà có trẻ nhỏ, người già | Tiếng nói, tivi, tiếng gọi | Âm nền nhẹ một bên tai hoặc tai nghe mở để vẫn nghe tiếng gọi gấp |
| Thư viện, phòng đọc yên tĩnh | Tiếng nhỏ lẻ tẻ | Thường không cần gì; nút tai nếu nhạy với tiếng lật giấy, tiếng ho |
Điểm chung: dùng che chắn bị động và chống ồn chủ động để giảm phần nền trước, rồi mới thêm âm thanh che ở mức thấp nhất đủ dùng. Ở nơi cần nghe tiếng gọi, như khi trông con hay chăm người ốm, không nên bịt kín hoàn toàn cả hai tai.
Thử nghiệm một tuần để tìm âm thanh nền hợp với mình
Thay vì đoán, tự thử trên chính công việc của mình. Một thí nghiệm nhỏ trong năm ngày làm việc:
- Chọn một loại việc lặp lại mỗi ngày cần tập trung, ví dụ viết hoặc rà số liệu trong một tiếng.
- Ngày 1: làm không có âm thanh nền, chỉ tai nghe chống ồn hoặc không gì cả.
- Ngày 2: ồn hồng hoặc tiếng mưa đều, âm lượng nhỏ.
- Ngày 3: âm thanh tự nhiên khác, như tiếng suối, tiếng quạt.
- Ngày 4: nhạc không lời bạn đã quen.
- Ngày 5: lặp lại điều kiện bạn thấy tốt nhất để kiểm tra lại.
- Mỗi ngày ghi ba điều: làm được bao nhiêu, mấy lần bị kéo đi, cảm giác cuối buổi mệt hay nhẹ.
Kết quả là của riêng bạn và có thể thay đổi theo loại việc: có người hợp tiếng mưa khi viết nhưng hợp im lặng khi đọc tài liệu khó. Những con số tự ghi chỉ là ví dụ để so, không cần chính xác tuyệt đối.
Nếu sau cả tuần bạn không thấy khác biệt nào đáng kể giữa các ngày, đó cũng là một kết quả hữu ích: chỗ làm việc của bạn có lẽ chưa đủ ồn để cần che, và thứ đáng chỉnh nằm ở chỗ khác, như điện thoại hay giờ giấc.
Câu hỏi thường gặp
Nghe tiếng ồn trắng cả ngày có hại não không?
Không có bằng chứng cho thấy tiếng ồn trắng ở âm lượng vừa phải gây hại cho não người lớn. Điều cần để ý là âm lượng và thời gian để bảo vệ thính lực. Với trẻ sơ sinh, các khuyến nghị thận trọng hơn về việc đặt máy tạo tiếng ồn quá gần và quá to.
Tiếng ồn trắng có giúp người khó tập trung không?
Một số nghiên cứu gợi ý tiếng ồn trắng có thể có lợi cho người có khả năng chú ý thấp hơn, nhưng bằng chứng còn hạn chế và chưa thống nhất. Có thể tự thử xem bản thân có cảm thấy dễ làm việc hơn không. Nếu khó tập trung kéo dài và ảnh hưởng nhiều đến công việc, nên gặp bác sĩ.
Tai nghe chống ồn có giúp ngủ ngon hơn không?
Tai nghe chụp tai cồng kềnh khi nằm nghiêng và có thể gây đau. Với giấc ngủ, nút tai xốp đeo đúng cách hoặc âm nền nhẹ từ loa đặt xa thường dễ chịu hơn. Tai nghe nhét tai đeo cả đêm có thể gây kích ứng ống tai.
Nghe tiếng mưa trên mạng có quảng cáo xen vào thì sao?
Quảng cáo bất chợt phá đúng thứ âm thanh che cần giữ: sự đều đặn. Nên dùng bản tải về, bản dài không ngắt, hoặc các tính năng âm thanh nền có sẵn trên điện thoại và máy tính, vốn không chèn quảng cáo. Tránh bản có tiếng sấm hay động vật bất ngờ.
Mở quạt cho có tiếng đều có tác dụng như tiếng ồn trắng không?
Có, tiếng quạt là một dạng âm nền đều khá tốt, nhiều người dùng từ lâu mà không biết tên gọi. Ưu điểm là không cần tai nghe. Hạn chế là không chỉnh được độ to và dải tần, và gió thổi thẳng lâu có thể gây khô mắt.
Có nên dùng âm thanh che khi đang học bài cần ghi nhớ?
Nếu xung quanh có tiếng người nói, âm thanh che nhẹ thường có lợi hơn để lời nói lọt vào. Nếu xung quanh đã yên tĩnh, học trong im lặng có thể tốt hơn cho những việc cần nhớ nhiều. Thử cả hai trên chính bài học của mình.