Nghe nhạc khi làm việc có giúp tập trung hay không phụ thuộc vào ba thứ: loại việc, nhạc có lời hay không, và bạn đã quen bài đó chưa. Với việc lặp lại, quen tay, nhạc thường giúp làm đỡ chán và giữ được nhịp. Với việc đọc hiểu, viết, tính toán phức tạp, nhạc có lời, nhất là lời bằng tiếng mẹ đẻ, thường làm kết quả kém đi, kể cả khi người nghe cảm thấy mình vẫn ổn.
Phần lớn lợi ích của âm nhạc đến từ việc cải thiện tâm trạng và mức tỉnh táo, không phải từ việc âm nhạc làm não "thông minh hơn". Hiểu điều này giúp bạn dùng nhạc đúng chỗ: trước khi vào việc để lấy hứng, trong việc tay chân để đỡ đơn điệu, và tắt đi khi cần suy nghĩ bằng chữ.
Hiệu ứng Mozart: nguồn gốc của một lời đồn
Năm 1993, Frances Rauscher, Gordon Shaw và Katherine Ky công bố trên tạp chí Nature một thí nghiệm nhỏ: sinh viên nghe mười phút một bản sonata của Mozart làm tốt hơn một chút ở bài tập suy luận không gian ngay sau đó, so với nghe hướng dẫn thư giãn hoặc ngồi im. Hiệu ứng nhỏ, kéo dài khoảng mười đến mười lăm phút, chỉ ở một loại bài. Nhưng báo chí và thị trường nhanh chóng biến nó thành "nghe Mozart giúp thông minh hơn", rồi lan sang cả lời khuyên cho trẻ sơ sinh.
Các nghiên cứu lặp lại sau đó cho kết quả không ổn định, và các phân tích tổng hợp, như của Christopher Chabris năm 1999 hay của nhóm Jakob Pietschnig năm 2010, kết luận rằng hiệu ứng nếu có thì rất nhỏ. Một cách giải thích được nhiều nhà nghiên cứu chấp nhận đến từ William Forde Thompson, Glenn Schellenberg và Gabriela Husain năm 2001: thứ cải thiện kết quả không phải Mozart, mà là tâm trạng và mức hưng phấn tăng lên sau khi nghe một bản nhạc vui, nhịp nhanh mà người nghe thích. Nghe một bản nhạc buồn, chậm thì không có hiệu ứng ấy.
Bài học thực tế: âm nhạc ảnh hưởng đến công việc chủ yếu qua tâm trạng và mức tỉnh táo. Bản nhạc làm bạn phấn chấn trước khi bắt tay vào việc có thể giúp bạn bắt đầu dễ hơn. Còn chuyện vừa nghe vừa làm thì là câu hỏi khác, với câu trả lời phức tạp hơn.
Chọn nhạc theo loại việc
Tổng hợp các nghiên cứu về nhạc nền, ví dụ phân tích tổng hợp năm 2011 của nhóm Juliane Kämpfe ở Đức, cho thấy tác động trung bình của nhạc nền lên hiệu suất gần như bằng không, nhưng che giấu những khác biệt lớn theo loại việc: nhạc có xu hướng gây hại nhẹ cho việc đọc hiểu và ghi nhớ, trong khi có thể có lợi cho tâm trạng và các hoạt động thể chất. Bảng dưới đây là cách áp dụng điều đó vào ngày làm việc:
| Loại việc | Nhạc có lời | Nhạc không lời quen thuộc | Gợi ý |
|---|---|---|---|
| Viết, biên tập văn bản | Thường gây hại | Có thể chấp nhận ở âm lượng nhỏ | Ưu tiên im lặng hoặc âm thanh che không giai điệu |
| Đọc hiểu tài liệu khó, học bài mới | Gây hại | Gây hại nhẹ với nhiều người | Tắt nhạc |
| Tính toán, phân tích số liệu | Gây hại | Tuỳ người | Tự thử; tắt khi gặp phần khó |
| Thiết kế, dựng hình, chỉnh ảnh | Tuỳ người | Thường dễ chịu | Nhạc giúp giữ nhịp nếu không quá cuốn |
| Nhập liệu, sắp xếp file, việc lặp lại | Thường không sao | Có lợi | Nhạc giúp đỡ chán, giữ năng lượng |
| Trước khi bắt đầu việc khó | Có lợi nếu làm phấn chấn | Có lợi | Một hai bài thích trước khi tắt và vào việc |
Bảng chỉ là xu hướng chung. Cách đáng tin nhất là quan sát chất lượng công việc của chính bạn khi có nhạc và khi không có, không chỉ dựa vào cảm giác "nghe nhạc mình làm tốt hơn" — cảm giác dễ chịu và kết quả thật đôi khi không đi cùng nhau.
Vì sao lời bài hát là vấn đề lớn nhất
Lời bài hát là lời nói. Não xử lý lời bài hát gần giống xử lý lời nói. Khi bạn đang đọc hoặc viết, phần xử lý ngôn ngữ đang bận; lời bài hát chen vào đúng chỗ đó. Kết quả là đọc chậm hơn, phải đọc lại, câu viết ra lủng củng hơn.
Tiếng mẹ đẻ gây hại nhiều hơn. Lời tiếng Việt bạn hiểu từng chữ kéo sự chú ý mạnh hơn lời tiếng nước ngoài. Tuy vậy, lời bằng thứ tiếng không hiểu vẫn là chuỗi âm tiết biến đổi và vẫn gây nhiễu ở mức nhất định.
Bài quen có hai mặt. Bài đã nghe nhiều lần ít bất ngờ, ít kéo chú ý hơn bài mới. Nhưng bài quá quen có lời dễ khiến bạn hát theo trong đầu, và lúc đó lời bài lại chiếm chỗ.
Nhạc không lời không hoàn toàn vô hại. Bản nhạc có giai điệu nổi bật, thay đổi nhịp đột ngột, cao trào mạnh vẫn có thể kéo chú ý. Nhạc nền "dễ quên" thường có nhịp đều, ít biến đổi, không có giai điệu bắt tai.
Âm lượng. Nhạc càng to càng khó lờ đi. Âm lượng vừa đủ nghe thấy thường là đủ cho mục đích giữ nhịp và tâm trạng.
Khi nào nhạc thật sự giúp
Không phải lúc nào nhạc cũng có hại. Với những việc lặp lại, ít cần suy nghĩ như nhập dữ liệu, sắp xếp hồ sơ, làm việc tay chân, nhạc giúp duy trì mức tỉnh táo và giảm cảm giác chán, nhờ đó người làm ít bỏ dở, ít lấy điện thoại lên. Ở đây, nhạc không cạnh tranh với việc chính vì việc chính không dùng nhiều đến xử lý ngôn ngữ hay trí nhớ làm việc.
Nhạc cũng hữu ích như một tín hiệu bắt đầu. Một số người dùng cùng một danh sách nhạc mỗi khi bắt đầu một khối việc; sau một thời gian, nghe những bài đó trở thành tín hiệu để vào trạng thái làm việc, giống như thói quen pha cà phê trước khi ngồi vào bàn. Ở đây giá trị nằm ở sự lặp lại, không nằm ở loại nhạc cụ thể nào.
Thứ ba, nhạc che bớt tiếng ồn khó chịu hơn. Ở nơi có tiếng người nói không thể tránh, một bản nhạc không lời nhẹ có thể tốt hơn tiếng đồng nghiệp tán gẫu. Nếu mục đích chỉ là che tiếng ồn, âm thanh không giai điệu như tiếng mưa thường hiệu quả hơn, nhưng nhạc là lựa chọn dễ chịu cho người không thích âm thanh đều đều.
Cuối cùng, nhạc trong giờ nghỉ giữa hai khối việc là một cách hồi phục tâm trạng tốt, đôi khi tốt hơn lướt điện thoại vì không kéo bạn vào nội dung mới cần chú ý.
Nhạc "lo-fi", nhạc "tập trung" trên các nền tảng: có gì khác
Các danh sách nhạc gắn nhãn "tập trung", "học tập", "lo-fi" rất phổ biến. Phần lớn chúng có đặc điểm chung: không lời hoặc lời rất mờ, nhịp chậm vừa và đều, ít biến đổi, âm thanh dịu, không có cao trào. Những đặc điểm này khớp với điều nghiên cứu gợi ý về nhạc ít gây nhiễu, nên chúng thường là lựa chọn hợp lý hơn danh sách nhạc thịnh hành có lời.
Tuy vậy, nhãn "tập trung" không phải là bằng chứng. Không có loại nhạc nào được chứng minh làm tăng sự tập trung cho mọi người. Một số sản phẩm quảng cáo "sóng não", "tần số đặc biệt" kích hoạt sự chú ý, nhưng các khẳng định này thiếu bằng chứng vững. Hãy đánh giá theo kết quả công việc của chính bạn, không theo tên danh sách.
Một lưu ý thực tế: nghe nhạc qua ứng dụng trên điện thoại kéo theo nguy cơ bị cuốn vào việc chọn bài, đọc bình luận, xem thông báo. Chọn sẵn một danh sách đủ dài trước khi bắt đầu, đặt điện thoại xa, và không đổi bài giữa chừng.
Nếu nghe trên máy tính, mở danh sách ở một cửa sổ riêng rồi thu nhỏ lại, để không phải chuyển qua lại giữa tài liệu đang làm và trang nhạc mỗi lần muốn bỏ qua một bài.
Một ngày làm việc với nhạc đặt đúng chỗ
Thay vì bật nhạc suốt ngày hoặc cấm hẳn, có thể đặt nhạc vào những khoảng nó giúp được và tắt ở những khoảng nó cản. Ví dụ giả định cho một nhân viên phân tích làm việc ở văn phòng:
- 8 giờ, vào việc: hai bài nhạc vui, nhịp nhanh trong lúc pha trà và mở máy. Tâm trạng lên một chút, việc bắt đầu dễ hơn.
- 8 giờ 15 đến 10 giờ 15, việc khó nhất trong ngày: viết báo cáo phân tích. Không nhạc; nếu văn phòng ồn, tai nghe chống ồn kèm tiếng mưa nhỏ.
- Nghỉ giữa giờ: rời bàn, một bài nhạc thích trong lúc đi lấy nước, không mở mạng xã hội.
- 10 giờ 30 đến 12 giờ, việc vừa: chỉnh định dạng bảng biểu, trả lời thư. Nhạc không lời quen thuộc, âm lượng nhỏ.
- Đầu giờ chiều, giờ dễ uể oải: nhập liệu, sắp xếp hồ sơ. Đây là lúc nhạc, kể cả nhạc có lời, giúp nhiều nhất để không buồn ngủ.
- Cuối chiều, rà lại báo cáo buổi sáng: tắt nhạc, vì việc rà soát cần đọc kỹ từng câu.
Khung này không cần theo đúng từng giờ. Ý chính là coi nhạc như một công cụ có lúc dùng, có lúc cất, thay vì một thói quen bật lên mặc định ngay khi ngồi xuống.
Tự kiểm xem nhạc giúp hay hại công việc của bạn
Cảm giác "nghe nhạc làm việc tốt hơn" không đủ tin cậy, vì nhạc làm ta dễ chịu và dễ chịu thường bị nhầm với hiệu quả. Một thí nghiệm hai tuần cho câu trả lời rõ hơn:
- Chọn một loại việc lặp lại đều trong tuần, có kết quả đếm hoặc đánh giá được: số trang viết, số hồ sơ rà, số lỗi phát hiện.
- Xen kẽ các ngày: ngày có nhạc bạn hay nghe, ngày không nhạc, ngày nhạc không lời nhịp đều.
- Giữ những yếu tố khác giống nhau nhất có thể: cùng khung giờ, cùng chỗ ngồi.
- Cuối mỗi buổi ghi: khối lượng làm được, số lỗi khi rà lại hôm sau, số lần bị kéo đi, cảm giác mệt.
- Sau hai tuần, so sánh các nhóm ngày. Chú ý cả số lỗi, không chỉ khối lượng.
- Lặp lại với một loại việc khác, vì kết quả có thể khác nhau.
Ví dụ giả định: một người làm biên tập nhận ra những ngày nghe nhạc có lời, số trang biên tập gần như không đổi nhưng lỗi bị sót khi người khác rà lại nhiều hơn. Từ đó họ giữ nhạc cho phần định dạng tài liệu và tắt khi đọc sửa nội dung.
Câu hỏi thường gặp
Nghe nhạc cổ điển khi làm việc có tốt hơn nhạc pop không?
Không phải vì là nhạc cổ điển, mà vì nhiều bản nhạc cổ điển không có lời. Một bản giao hưởng nhiều cao trào vẫn có thể gây xao nhãng, còn một bản nhạc điện tử nhịp đều không lời lại có thể dễ chịu. Tiêu chí là không lời, đều, âm lượng nhỏ.
Có nên đeo tai nghe nghe nhạc ở văn phòng không?
Nếu văn phòng có nhiều tiếng nói và việc của bạn không quá nặng về đọc viết, nhạc không lời qua tai nghe có thể giúp che tiếng ồn. Với việc cần suy nghĩ bằng chữ, âm thanh che không giai điệu hoặc tai nghe chống ồn không phát gì thường tốt hơn.
Vừa nghe podcast vừa làm việc được không?
Podcast là lời nói liên tục có nội dung, nên cạnh tranh mạnh với mọi việc cần xử lý ngôn ngữ. Chỉ nên nghe khi làm việc tay chân hoàn toàn quen thuộc. Với việc trí óc, thường bạn sẽ hoặc hiểu kém podcast, hoặc làm việc chậm và nhiều lỗi hơn.
Tại sao có người nói không có nhạc thì không làm việc được?
Có thể họ cần một mức kích thích nền để không buồn chán, hoặc nhạc đã trở thành tín hiệu bắt đầu làm việc theo thói quen. Điều này có thật với họ. Tuy vậy, nên kiểm tra bằng kết quả công việc, vì cảm giác dễ chịu không luôn đi cùng hiệu quả.
Nhạc có giúp tập trung khi làm việc lúc buồn ngủ không?
Nhạc nhịp nhanh, vui có thể làm tăng tỉnh táo trong ngắn hạn, giúp việc tay chân bớt uể oải. Nhưng nếu buồn ngủ do thiếu ngủ, nhạc không thay được giấc ngủ, và với việc khó, sai sót vẫn tăng. Nghỉ ngắn, vận động nhẹ thường hiệu quả hơn.
Nghe nhạc bằng loa ở văn phòng chung có được không?
Dù bạn thấy dễ chịu, nhạc phát loa ảnh hưởng tất cả những người xung quanh, kể cả người đang làm việc cần im lặng. Nếu muốn có nhạc nền chung, nhóm nên thống nhất loại nhạc, âm lượng và giờ phát, và tắt trong giờ yên tĩnh.