Tuổi tác không tự quyết định một người còn lái xe an toàn hay không, nhưng theo tuổi, một số khả năng mà việc lái xe cần đến thay đổi dần: chia sự chú ý cho nhiều thứ cùng lúc, nhận ra vật ở rìa tầm nhìn, xử lý nhanh ở ngã tư đông, nhìn trong đêm và chịu chói. Nhiều người lớn tuổi tự điều chỉnh rất tốt, như tránh lái đêm, tránh giờ cao điểm. Quyết định có nên giảm hoặc thôi lái nên dựa vào quan sát cụ thể và ý kiến bác sĩ, được bàn cùng người lái, không phải áp đặt theo con số tuổi.
Bài này dành cho cả người lớn tuổi đang lái xe và con cháu đang lo lắng. Nội dung gồm những gì thay đổi, dấu hiệu gia đình nên để ý, cách điều chỉnh thay vì bỏ lái ngay, cách mở lời cho khỏi thành cãi nhau, vai trò của khám sức khoẻ, và cách giữ được sự chủ động đi lại nếu đến lúc thôi lái.
Kinh nghiệm bù được nhiều, nhưng không bù được tất cả
Người lái lâu năm có lợi thế lớn: thuộc đường, đoán trước tình huống tốt, ít liều lĩnh. Ở nhiều nước, số liệu cho thấy người lớn tuổi không phải là nhóm gây tai nạn nhiều nhất tính theo đầu người; người lái trẻ mới có bằng thường rủi ro hơn. Nhưng tính theo quãng đường lái, rủi ro bắt đầu tăng ở nhóm cao tuổi nhất, và khi gặp va chạm, người lớn tuổi dễ bị thương nặng hơn.
Điều quan trọng là sự khác biệt giữa các cá nhân rất lớn. Có người tám mươi tuổi vẫn lái tốt hơn nhiều người năm mươi; có người sáu mươi lăm đã gặp khó khăn rõ vì bệnh mắt hay thuốc đang dùng. Vì thế đánh giá phải dựa vào từng người, không dựa vào một mốc tuổi chung.
Một điểm đáng tin ở người lớn tuổi là họ thường tự điều chỉnh: giảm lái đêm, tránh đường cao tốc, đi chậm hơn, chọn giờ vắng. Gia đình nên khuyến khích và hỗ trợ những điều chỉnh đó, vì chúng giúp kéo dài thời gian lái an toàn.
Ở Việt Nam, câu chuyện còn có thêm một lớp: phần lớn người lớn tuổi đi xe máy chứ không lái ô tô, và xe máy đòi hỏi thăng bằng, sức tay, phản xạ nhanh nhiều hơn. Một người ông còn lái ô tô ổn trên đường quen có thể đã gặp khó khi dắt, giữ một chiếc xe máy nặng trong hẻm dốc. Đánh giá vì thế nên tách theo từng loại xe.
Những gì thay đổi theo tuổi
Tầm nhìn hiệu dụng hẹp lại. Karlene Ball, Cynthia Owsley và cộng sự đã phát triển khái niệm tầm nhìn hiệu dụng, tức vùng mà một người có thể nhận và xử lý thông tin trong một cái liếc, và một bài đo tương ứng. Các nghiên cứu của họ cho thấy vùng này có xu hướng thu hẹp theo tuổi, nhất là khi phải chia sự chú ý, và người có tầm nhìn hiệu dụng giảm nhiều có nguy cơ va chạm cao hơn. Mắt vẫn thấy, nhưng não xử lý ít hơn những gì ở rìa.
Chia sự chú ý khó hơn. Ngã tư đông, vừa nhìn đèn, vừa nhìn xe máy hai bên, vừa nghe còi, là kiểu tình huống người lớn tuổi thấy mệt nhất. Rẽ trái qua dòng xe ngược chiều là thao tác khó điển hình.
Tốc độ xử lý chậm hơn. Thời gian từ lúc thấy tới lúc phản ứng dài hơn, đặc biệt khi tình huống bất ngờ.
Mắt kém trong đêm và chịu chói kém. Đục thuỷ tinh thể và các thay đổi khác làm đèn pha ngược chiều chói hơn, đường tối khó nhìn hơn.
Cổ, vai kém linh hoạt. Khó quay đầu nhìn điểm mù khi chuyển làn hoặc lùi xe.
Thuốc men. Người lớn tuổi thường dùng nhiều loại thuốc; một số thuốc hoặc sự kết hợp nhiều thuốc gây buồn ngủ, chóng mặt, chậm phản ứng.
Dấu hiệu gia đình nên để ý
Những dấu hiệu sau không tự chứng minh rằng người lớn tuổi phải thôi lái, nhưng nếu xuất hiện nhiều hoặc tăng dần, đó là lúc nên nói chuyện và đi khám. Cách tốt nhất để biết là đi cùng vài chuyến và quan sát bình tĩnh:
- Xe có nhiều vết trầy, móp mới mà không nhớ rõ do đâu.
- Hay bị bấm còi, người khác phải tránh.
- Lạc trên những tuyến đường quen thuộc.
- Phản ứng chậm hoặc lúng túng ở ngã tư, nhầm chân phanh và chân ga, quên bật xi nhan.
- Đi quá chậm so với dòng xe hoặc dừng không lý do.
- Lấn vạch, khó giữ làn, khó đỗ xe.
- Chính người lớn tuổi nói thấy căng thẳng, sợ khi lái, hoặc tự bỏ bớt các chuyến đi.
- Có thay đổi về sức khoẻ: mới bị đột quỵ nhẹ, mới đổi thuốc, mắt mờ hơn, hay quên hơn.
Khi đi cùng, đừng biến chuyến đi thành buổi chấm điểm. Ngồi yên, quan sát, và ghi nhớ những tình huống cụ thể. Những quan sát cụ thể sẽ là nền cho cuộc nói chuyện sau đó, thay vì những nhận xét chung kiểu "dạo này bố lái kém".
Điều chỉnh thay vì bỏ lái ngay
Nhiều người lớn tuổi có thể tiếp tục lái an toàn thêm nhiều năm với những điều chỉnh phù hợp. Bảng dưới đây gợi ý điều chỉnh theo từng khó khăn.
| Khó khăn | Điều chỉnh gợi ý |
|---|---|
| Nhìn kém ban đêm, chói đèn | Chỉ lái ban ngày; khám mắt; giữ kính chắn gió và đèn xe sạch |
| Khó xử lý ngã tư đông, rẽ trái | Chọn tuyến có đèn, chọn giờ vắng; đi vòng để rẽ phải thay vì rẽ trái qua dòng xe |
| Mệt khi lái xa | Chặng ngắn, nghỉ thường xuyên; đi cùng người khác lái được |
| Khó quay đầu nhìn điểm mù | Chỉnh gương đúng cách; tập các động tác cổ vai theo hướng dẫn chuyên môn |
| Đường lạ dễ lúng túng | Ưu tiên tuyến quen; đi đường lạ cùng người khác |
| Thuốc gây buồn ngủ | Hỏi bác sĩ về giờ uống, thuốc thay thế; không lái sau khi uống nếu thuốc gây buồn ngủ |
| Xe máy nặng khó dắt, khó giữ | Cân nhắc xe nhẹ hơn, thấp hơn, hoặc giới hạn quãng đường ngắn quanh nhà |
Điều chỉnh có hiệu quả nhất khi người lớn tuổi tự chọn. Gia đình có thể gợi ý, đi cùng chặng đầu, nhưng quyết định chọn tuyến nào, giờ nào nên để người lái đưa ra.
Mở lời thế nào để không thành cãi nhau
Với nhiều người lớn tuổi, chiếc xe là sự tự chủ: tự đi chợ, đi thăm bạn, đi khám bệnh mà không phải nhờ ai. Bị con cháu bảo "bố đừng lái nữa" dễ nghe như bị tước quyền. Một cách mở lời tôn trọng hơn:
- Chọn lúc bình tĩnh, ở nhà, không ngay sau một sự cố khi ai cũng đang căng thẳng.
- Bắt đầu bằng mối quan tâm, không bằng phán xét: "Con lo cho bố mẹ khi đi đường tối."
- Nêu quan sát cụ thể: "Tuần trước bố lỡ hai lần đèn đỏ ở ngã tư chợ", thay vì "bố lái kém rồi".
- Hỏi cảm nhận của người lái: có thấy khó ở đâu, có lúc nào lo không.
- Đề xuất bước nhỏ trước: khám mắt, hỏi bác sĩ về thuốc, chỉ lái ban ngày, thay vì đòi thôi lái ngay.
- Đề nghị bác sĩ quen của gia đình tham gia. Lời khuyên từ bác sĩ thường dễ được đón nhận hơn từ con cháu.
- Nói về cách giữ sự đi lại: ai sẽ chở đi chợ, đi khám, có dịch vụ xe nào gần nhà, để người lớn tuổi thấy thôi lái không có nghĩa là bị nhốt ở nhà.
Có thể cần nhiều cuộc nói chuyện. Kiên nhẫn và tôn trọng thường hiệu quả hơn một lần thuyết phục bằng mọi giá. Ngoại lệ là khi có nguy hiểm rõ ràng và trước mắt, như vừa có va chạm do lú lẫn hay đột quỵ; khi đó cần hành động ngay và nhờ bác sĩ hỗ trợ.
Khám sức khoẻ, khám mắt và quy định
Ở Việt Nam, người lái xe phải đáp ứng tiêu chuẩn sức khoẻ khi cấp, đổi giấy phép lái xe theo quy định hiện hành; chi tiết về hạng bằng, thời hạn và nội dung khám nên tra văn bản và hỏi cơ quan cấp bằng. Ngoài khám theo quy định, người lớn tuổi đang lái xe nên khám mắt định kỳ và trao đổi với bác sĩ về ảnh hưởng của bệnh và thuốc tới việc lái.
Khi đi khám, mang theo danh sách mọi thuốc đang dùng và nói rõ mình vẫn lái xe, lái ô tô hay xe máy, lái bao nhiêu, lúc nào. Bác sĩ có thể đề nghị đổi giờ uống thuốc, đổi thuốc, hoặc khuyên tạm ngừng lái sau một số bệnh như đột quỵ, phẫu thuật mắt, ngất không rõ nguyên nhân.
Những vấn đề về trí nhớ, phán đoán, như quên đường quen, lúng túng trước các tình huống trước đây xử lý dễ dàng, cần được bác sĩ đánh giá. Một số cơ sở y tế có chuyên gia phục hồi chức năng hoặc chuyên khoa lão khoa có thể đánh giá khả năng lái một cách bài bản hơn.
Người nhà có thể giúp buổi khám bằng cách ghi lại những quan sát cụ thể trong vài tuần trước đó, như ngày nào lạc đường, ngày nào có va quệt, và đi cùng vào phòng khám nếu người lớn tuổi đồng ý. Bác sĩ thường cần cả lời kể của người lái lẫn của người thân để có bức tranh đầy đủ.
Khi thôi lái: giữ được sự đi lại và sự tự chủ
Thôi lái là một mất mát thật, và có liên quan tới việc người lớn tuổi ít ra ngoài, ít gặp bạn bè, buồn bã hơn. Vì thế quyết định thôi lái nên đi kèm một kế hoạch đi lại thay thế, không chỉ là cất chìa khoá.
Một kế hoạch tốt liệt kê những chuyến đi thường xuyên của người lớn tuổi, như đi chợ, đi khám, đi lễ hội làng, thăm bạn, tập thể dục buổi sáng, rồi xác định cách đi cho từng chuyến: con cháu chở theo lịch cố định, xe buýt, xe ôm hoặc xe gọi qua ứng dụng quen, đi chung với hàng xóm. Dạy người lớn tuổi gọi xe, lưu sẵn số và địa chỉ thường dùng, giúp họ vẫn tự quyết định được chuyến đi của mình.
Cũng nên để ý tâm trạng trong những tháng đầu. Nếu người lớn tuổi thu mình, buồn bã kéo dài, ít ra khỏi nhà, gia đình nên chủ động rủ đi, và trao đổi với bác sĩ nếu cần. Giữ được nhịp sinh hoạt và các mối quan hệ quan trọng không kém việc giữ an toàn trên đường.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì nên thôi lái xe?
Không có một mốc tuổi chung. Khả năng lái phụ thuộc vào thị lực, sự chú ý, tốc độ xử lý, sức khoẻ và thuốc đang dùng, khác nhau rất nhiều giữa người với người. Quyết định nên dựa vào quan sát cụ thể, ý kiến bác sĩ và quy định hiện hành về sức khoẻ người lái.
Bố mẹ lớn tuổi vẫn muốn đi xe máy thì sao?
Xe máy đòi hỏi thăng bằng, sức tay và phản ứng nhanh hơn ô tô, và khi ngã thì chấn thương nặng hơn ở người lớn tuổi. Có thể giới hạn quãng đường ngắn quanh nhà, giờ vắng, xe nhẹ, và khám sức khoẻ, khám mắt đều. Nếu có dấu hiệu chóng mặt, yếu sức, nên thôi đi xe máy.
Làm sao biết thuốc đang dùng có ảnh hưởng đến việc lái xe?
Đọc tờ hướng dẫn, chú ý các cảnh báo về buồn ngủ, chóng mặt, nhìn mờ. Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ, nói rõ mình vẫn lái xe. Người dùng nhiều loại thuốc cùng lúc nên được bác sĩ rà soát định kỳ.
Người lớn tuổi có nên tập lái lại hoặc học thêm không?
Ở một số nước có các khoá ôn kỹ năng lái cho người lớn tuổi. Ở Việt Nam, có thể nhờ thầy dạy lái đi kèm vài buổi để nhận xét khách quan, hoặc tập lại những thao tác khó trên đường vắng. Nhận xét từ người ngoài thường dễ nghe hơn từ con cháu.
Nếu bố mẹ không chịu nghe thì làm thế nào?
Kiên nhẫn, tiếp tục quan sát, nhờ bác sĩ hoặc người bố mẹ tin tưởng nói chuyện. Đề xuất những điều chỉnh nhỏ trước. Nếu có nguy hiểm rõ ràng như lú lẫn khi lái hoặc vừa có va chạm nghiêm trọng, cần hành động dứt khoát hơn, với sự hỗ trợ của bác sĩ.