Trên xe máy, điện thoại nên được xử lý gần như hoàn toàn trước khi nổ máy và sau khi dừng hẳn: đặt lộ trình và nghe qua hướng đi trước, để điện thoại cất đi hoặc chỉ dùng hướng dẫn bằng giọng nói ở âm lượng vừa đủ, để cuộc gọi và tin nhắn chờ tới khi tấp vào chỗ an toàn. Lý do là người đi xe máy cần cả hai tay để giữ thăng bằng và phanh, không có khung xe che chắn, lại đi giữa dòng xe dày đặc, nên một cú liếc màn hình có hậu quả lớn hơn trên ô tô.
Theo quy định hiện hành, sử dụng điện thoại khi đang điều khiển xe là hành vi bị cấm; chi tiết từng trường hợp nên tra văn bản hiện hành. Bài này đi vào những tình huống rất thật của người đi xe máy ở Việt Nam: đi đường lạ cần chỉ đường, đang chạy thì có cuộc gọi, người chạy giao hàng phải nhận đơn, và người ngồi sau có thể giúp gì.
Vì sao một cú liếc trên xe máy đắt hơn trên ô tô
Xe máy là phương tiện cần cân bằng chủ động. Khi một tay rời ghi đông để cầm điện thoại, người lái mất một nửa khả năng giữ hướng và chỉ còn một phanh dễ với tới. Gặp ổ gà, nắp cống, vũng nước hay một chiếc xe tạt ngang, phản ứng bằng một tay chậm hơn và dễ mất lái hơn.
Mắt rời đường trên xe máy cũng nguy hiểm hơn vì môi trường xung quanh thay đổi nhanh. Trong phố Việt Nam, khoảng cách giữa các xe máy thường chỉ vài chục phân, xe có thể chuyển làn, rẽ, dừng đột ngột mà không bật đèn. Ô tô có thể tạo khoảng cách lớn với xe trước; xe máy thì luôn có xe ở sát hai bên.
Cuối cùng là sự bảo vệ. Người trong ô tô có khung xe, dây an toàn, túi khí. Người đi xe máy chỉ có mũ bảo hiểm. Một va chạm nhỏ với ô tô có thể chỉ là vết xước sơn; với xe máy, cùng va chạm đó có thể là ngã ra đường. Vì thế mọi lời khuyên về điện thoại ở bài này đều nghiêng về phía chặt hơn so với lời khuyên cho người lái ô tô.
Đi đường lạ: dùng chỉ đường mà không cần nhìn máy
Đi đường lạ là lý do phổ biến nhất khiến người đi xe máy cầm điện thoại. Các bước dưới đây giúp gần như không phải nhìn màn hình trong lúc chạy:
- Trước khi đi, xem toàn bộ lộ trình một lượt: đi theo con đường lớn nào, rẽ ở ngã tư nào, gần mốc gì dễ nhận như chợ, cầu, trường học.
- Nhớ hai ba điểm rẽ chính. Với quãng đường dài, chia ra từng chặng; tới cuối mỗi chặng dừng lại xem tiếp.
- Bật hướng dẫn bằng giọng nói. Nghe chỉ đường thụ động ít tốn sự chú ý hơn nhiều so với nhìn bản đồ, vì không cần mắt.
- Nếu dùng giá đỡ, đặt ở vị trí không che tầm nhìn, chắc chắn, không cần cúi đầu, và chỉ liếc khi đang dừng hẳn. Giá đỡ không biến điện thoại thành thứ để nhìn liên tục.
- Khi lỡ một chỗ rẽ, đi tiếp đến chỗ an toàn để quay đầu hoặc chờ hướng dẫn tìm đường mới, không phanh gấp hay cắt ngang dòng xe.
- Khi cần đổi điểm đến hoặc tìm thêm thông tin, tấp vào lề rộng, vỉa hè cho phép dừng, hoặc trạm xăng, rồi mới thao tác.
Nhiều người thấy việc chuẩn bị này mất thời gian. Thực tế nó chỉ mất một hai phút và thường giúp đi đúng đường hơn, vì bạn hiểu lộ trình thay vì phụ thuộc vào từng mũi tên.
Với tuyến đường đi thường xuyên như đường đi làm, đi học, sau vài lần bạn sẽ không cần chỉ đường nữa. Đó là lúc tắt hẳn chỉ đường và cất điện thoại, vì lúc này nó chỉ còn là nguồn thông báo chen ngang.
Tai nghe dưới mũ bảo hiểm: nghe được gì, mất gì
Đeo tai nghe dưới mũ để nghe chỉ đường hoặc nghe gọi là thói quen của khá nhiều người. Cái giá thứ nhất là thính giác. Người đi xe máy dựa nhiều vào tai: tiếng còi, tiếng xe tải đến gần phía sau, tiếng phanh gấp, tiếng người gọi. Tai nghe, nhất là loại kín tai hoặc âm lượng lớn, làm giảm hoặc che hẳn những tín hiệu đó.
Cái giá thứ hai là sự chú ý. Như các nghiên cứu về nói điện thoại rảnh tay khi lái xe đã chỉ ra, cuộc trò chuyện chiếm sự chú ý dù tay không cầm máy. Trên xe máy, nơi dư địa an toàn vốn nhỏ, điều này càng đáng ngại.
Nếu bạn vẫn cần nghe hướng dẫn đường, cách ít rủi ro hơn là chỉ nghe chỉ đường chứ không nghe nhạc hay sách nói, để âm lượng thấp đủ nghe được tiếng xe xung quanh, và không nhận cuộc gọi trong lúc chạy. Với tai nghe, cũng nên tra quy định hiện hành về việc sử dụng thiết bị âm thanh khi điều khiển xe.
Cuộc gọi và tin nhắn đến giữa đường
Mặc định là để chờ. Rung trong túi quần không có nghĩa là phải trả lời ngay. Phần lớn cuộc gọi chờ được mười lăm phút. Khi tới nơi, gọi lại.
Đặt tin nhắn trả lời tự động. Nhiều điện thoại có chế độ không làm phiền khi lái xe, tự gửi tin nhắn kiểu "đang đi đường, sẽ gọi lại". Người gọi biết bạn không phớt lờ họ, và bạn không bị thôi thúc phải xem máy.
Nếu nghĩ là việc gấp. Bật xi nhan, quan sát, tấp vào chỗ an toàn ngoài dòng xe, dừng hẳn, rồi mới cầm máy. Không dừng giữa lòng đường hay ngay sau khúc cua.
Đừng đọc tin ở đèn đỏ. Đèn đỏ ở các ngã tư lớn chỉ vài chục giây, xe xung quanh chen chúc, đèn xanh bật là dòng xe chuyển động ngay. Đọc một tin nhắn lúc đó thường dẫn tới nghĩ về nội dung trong khi xe đã chạy.
Báo trước cho người hay gọi. Với người thân, đồng nghiệp hay gọi vào giờ bạn đi đường, nói rõ giờ đó bạn không nghe máy. Khi đã thành quy ước, họ sẽ nhắn hoặc chờ.
Người chạy giao hàng, chở khách: điện thoại là công cụ làm việc
Với người chạy giao hàng hay chở khách qua ứng dụng, điện thoại không phải thứ có thể cất đi: đơn mới đến, khách gọi hỏi, cần xem địa chỉ. Áp lực thời gian và thu nhập theo đơn khiến việc thao tác điện thoại trong lúc chạy rất phổ biến, và đây chính là nhóm chịu rủi ro lớn nhất.
Vài cách giảm rủi ro mà không mất đơn: gom việc xem đơn và gọi khách vào những lần dừng, như khi đang chờ lấy hàng, khi vừa giao xong; gọi xác nhận địa chỉ với khách trước khi xuất phát, thay vì gọi khi đang đi; dùng hướng dẫn giọng nói thay vì nhìn bản đồ; và đặt giá đỡ chắc chắn ở tầm mắt thấp để chỉ cần liếc khi dừng.
Một phần lớn vấn đề nằm ở cách thiết kế công việc, không chỉ ở người lái: thời gian nhận đơn quá ngắn, thưởng theo tốc độ, khách hàng gọi liên tục. Người đặt hàng cũng có thể góp phần bằng cách ghi rõ địa chỉ, hướng dẫn chỉ đường trong ghi chú, và không gọi giục khi biết người giao đang trên đường.
Người ngồi sau: giúp hay làm phiền
Người ngồi sau xe máy có thể là trợ thủ tốt nhất: cầm điện thoại xem đường, đọc to hướng rẽ từ sớm, nghe máy giúp, trả lời tin nhắn. Cách này giải quyết gần như toàn bộ vấn đề điện thoại của người lái mà không cần thiết bị gì.
Để giúp hiệu quả, người ngồi sau nên báo hướng rẽ sớm, khoảng một hai trăm mét trước ngã rẽ, bằng câu ngắn rõ ràng như "ngã tư tới rẽ trái", thay vì báo muộn khiến người lái phải đổi làn gấp. Không đưa điện thoại ra trước mặt người lái để họ nhìn bản đồ.
Ngược lại, người ngồi sau cũng có thể là nguồn xao nhãng: nói chuyện liên tục, chỉ trỏ, cựa quậy làm xe chao, hay cầm điện thoại quay phim chụp ảnh nghiêng người ra. Trẻ em ngồi sau thì cần được dặn ngồi yên, ôm chắc và không với tay ra ngoài. Người lái có quyền nói "để tới nơi rồi nói" khi đường đông.
Những ngộ nhận hay gặp
"Liếc một chút thôi, mình quen đường rồi." Quen đường làm người lái thả lỏng sự chú ý, chứ không làm giảm số tình huống bất ngờ. Xe phía trước vẫn có thể phanh, người vẫn có thể bước ra từ giữa hai xe đỗ, dù bạn đã đi đường đó cả nghìn lần.
"Mình đi chậm nên không sao." Đi chậm giảm quãng đường trong lúc rời mắt, nhưng trong phố đông, nguy hiểm thường đến từ xe khác ở rất gần: xe máy chuyển làn, cửa ô tô mở, xe rẽ cắt ngang. Ở khoảng cách đó, tốc độ chậm của bạn không cho thêm bao nhiêu thời gian.
"Mình làm nhiều việc cùng lúc giỏi." Người tự tin vào khả năng đa nhiệm không làm tốt hơn trong các thí nghiệm; một số nghiên cứu còn thấy người thường xuyên dùng nhiều phương tiện cùng lúc lại dễ bị phân tâm hơn. Cảm giác làm tốt không đi cùng kết quả làm tốt.
"Chỉ đọc tin chứ không nhắn." Đọc tin vẫn cần mắt nhìn màn hình, và nội dung tin nhắn tiếp tục chiếm đầu óc sau khi đã cất máy. Một tin nhắn khó chịu có thể làm bạn mất tập trung suốt mấy ngã tư sau đó.
Bảng kiểm trước khi nổ máy
Ba mươi giây kiểm trước khi đi giúp tránh gần hết tình huống phải cầm điện thoại trên đường. In ra hoặc nhớ thành thói quen gắn với lúc cài quai mũ.
| Mục kiểm | Đã làm? |
|---|---|
| Đã xem lộ trình, nhớ các điểm rẽ chính hoặc bật chỉ đường bằng giọng nói | … |
| Điện thoại đã ở chế độ không làm phiền khi lái hoặc cất vào cốp, túi | … |
| Đã nhắn người đang chờ: đang đi, khoảng mấy giờ tới | … |
| Tai nghe, nếu dùng, chỉ phát chỉ đường ở âm lượng thấp | … |
| Đồ đạc treo, móc chắc chắn, không lủng lẳng vướng chân | … |
| Người ngồi sau đã biết đường hoặc cầm điện thoại giúp | … |
| Mũ đã cài quai, kính sạch, mình đủ tỉnh táo để lái | … |
Mục cuối cùng nhiều khi bị bỏ qua: nếu bạn đang quá buồn ngủ, vừa uống rượu bia, hoặc đang rất xúc động, mọi bước chuẩn bị điện thoại đều không đủ. Lúc đó, không lái là quyết định an toàn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Gắn giá đỡ điện thoại trên xe máy có được không?
Giá đỡ giúp không phải cầm máy, nhưng nhìn màn hình khi xe đang chạy vẫn là xao nhãng bằng mắt. Về luật, nên tra quy định hiện hành. Về an toàn, nếu dùng giá đỡ, đặt lộ trình trước và chỉ nhìn khi dừng hẳn, nghe chỉ đường bằng giọng nói trong lúc chạy.
Đang chạy mà điện thoại rung liên tục thì làm sao?
Không xem trong lúc chạy. Nếu nghĩ là việc gấp, bật xi nhan tấp vào chỗ an toàn, dừng hẳn rồi mới gọi lại. Về lâu dài, bật chế độ không làm phiền khi lái có trả lời tự động và báo trước với người hay gọi.
Đeo tai nghe một bên khi đi xe máy có an toàn hơn không?
Một bên tai còn trống giúp nghe được âm thanh xung quanh tốt hơn, nhưng nếu đang nói chuyện thì sự chú ý vẫn bị chia. Chỉ nghe chỉ đường, âm lượng thấp, và không nghe gọi khi đang chạy là cách ít rủi ro hơn. Nên tra quy định hiện hành về việc này.
Người giao hàng làm sao vừa nhận đơn vừa an toàn?
Gom việc xem đơn và gọi khách vào lúc dừng, gọi xác nhận địa chỉ trước khi xuất phát, dùng chỉ đường bằng giọng nói. Một đơn lỡ vài giây thường ít thiệt hại hơn nhiều so với một cú ngã khi đang cầm điện thoại.
Trẻ em ngồi sau có nên cầm điện thoại xem video không?
Trẻ mải xem có thể buông tay, ngồi lệch, hoặc giật mình khi xe phanh. Với trẻ nhỏ, tốt hơn là trẻ ôm chắc người lái hoặc ngồi đúng ghế dành cho trẻ, và không cầm đồ vật trong lúc xe chạy.