Khi đang buồn hay lo một chuyện lớn (bố mẹ cãi nhau, người thân ốm, chia tay, khó khăn tiền bạc), việc học không vào là phản ứng bình thường của đầu óc, không phải lười hay kém. Đừng cố học như mọi ngày: hạ mục tiêu xuống mức tối thiểu, chọn việc nhẹ và cơ học, học từng khối ngắn 15–20 phút, viết nỗi lo ra giấy trước khi ngồi vào bàn, và báo thầy cô hoặc cố vấn học tập nếu cần lùi hạn.
Có những lúc nên dừng hẳn việc học để lo cho mình trước: khi buồn bã, mất ngủ, mất hứng thú kéo dài hơn hai tuần, khi không thể làm những việc thường ngày, hoặc khi có ý nghĩ làm hại bản thân. Khi ấy, hãy nói ngay với người lớn tin cậy và tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Bài này dành cho học sinh, sinh viên và người đi học đang trong giai đoạn khó, với các bước cụ thể để giữ việc học ở mức có thể mà không cố quá sức.
Vì sao buồn và lo làm việc học không vào
Sự chú ý không phải chỉ là chuyện ý chí. Khi có một chuyện lớn chưa giải quyết, đầu óc tự động quay lại nó nhiều lần, vì về mặt tiến hoá, một mối đe doạ chưa xong đáng được ưu tiên hơn một bài tập. Các nhà tâm lý học nghiên cứu lo âu và hiệu suất (như lý thuyết kiểm soát chú ý của Eysenck và cộng sự, 2007) mô tả cách lo âu làm yếu khả năng giữ sự chú ý vào mục tiêu và tăng độ nhạy với những gì liên quan tới nỗi lo.
Buồn bã thì khác lo một chút: nó thường làm mọi thứ chậm lại, khó bắt đầu, khó thấy ý nghĩa của việc đang làm. Đọc một trang sách thấy chữ trôi qua mà không đọng lại. Cả hai trạng thái đều chiếm một phần năng lực mà việc học cần, nên phần còn lại cho bài ít hơn hẳn.
Thêm vào đó, giấc ngủ thường bị ảnh hưởng đầu tiên khi có chuyện buồn hay lo, và ngủ kém lại làm sự chú ý ngày hôm sau yếu thêm. Hai thứ kéo nhau đi xuống, nên giữ giờ ngủ đều đặn, dù chỉ nằm nghỉ, là một phần của việc giữ việc học, không phải việc riêng.
Hiểu điều này giúp bỏ được một vòng luẩn quẩn hay gặp: học không vào, tự trách mình lười, càng buồn hơn, càng học không vào. Đây không phải lỗi tính cách. Đây là đầu óc đang gánh thêm một việc, và cách hợp lý là giảm tải cho nó, không phải ép nó chạy như bình thường.
Phiên bản tối thiểu: hạ mục tiêu cho giai đoạn khó
Trong giai đoạn khó, giữ được một chút việc học đều đặn tốt hơn bỏ hẳn rồi sau đó phải bắt đầu lại từ đầu. Bảng dưới gợi ý cách hạ mục tiêu xuống mức "giữ nhịp".
| Việc | Mục tiêu bình thường | Mục tiêu giai đoạn khó |
|---|---|---|
| Tự học mỗi ngày | Hai đến ba khối 50 phút | Một hai khối 15–20 phút |
| Loại bài | Bài mới, bài khó, đề luyện | Ôn lại, chép vở, làm bài quen dạng, đọc ghi chép |
| Trên lớp | Tham gia phát biểu, ghi chép đầy đủ | Có mặt, ghi những ý chính, mượn vở bạn nếu cần |
| Bài tập có hạn nộp | Nộp đúng hạn, làm kỹ | Liệt kê hạn sắp tới, xin lùi những bài có thể lùi |
| Ôn thi | Theo kế hoạch đã lập | Giữ những phần trọng tâm nhất, bỏ phần mở rộng |
Cột bên phải trông ít ỏi, và đó là chủ ý. Mục tiêu nhỏ làm được mang lại cảm giác vẫn đang tiến, thứ rất cần khi mọi thứ khác đang khó. Khi tình hình ổn hơn, nâng dần lên.
Một khối học ngắn khi đang rối
Khi quyết định ngồi vào bàn trong lúc đang buồn hay lo, trình tự dưới đây giúp tận dụng được phần sức còn lại:
- Viết nỗi lo ra giấy trong năm phút. Viết tự do, không cần sắp xếp, không cần giải pháp. Nghiên cứu về viết bày tỏ cảm xúc, khởi đầu từ James Pennebaker, cho thấy với một số người, việc này giúp giảm bớt suy nghĩ lặp lại; kết quả giữa các nghiên cứu không đồng đều, nhưng đây là cách vô hại để thử.
- Gấp tờ giấy lại, để sang một bên. Tự nói: "Chuyện này mình sẽ nghĩ tiếp lúc tám giờ." Đặt một giờ cụ thể giúp đầu óc chấp nhận tạm hoãn.
- Chọn một việc cơ học, cụ thể: chép lại sơ đồ chương 2, làm năm câu bài tập quen dạng, đọc lại ghi chép buổi trước.
- Đặt hẹn giờ 15–20 phút. Biết sẽ dừng sớm giúp bắt đầu dễ hơn.
- Khi tâm trí trôi về nỗi lo, ghi một chữ vào tờ giấy kia và quay lại bài. Không trách mình.
- Hết giờ, dừng. Nếu thấy còn sức, có thể làm thêm một khối nữa. Nếu không, thế là đủ cho hôm nay.
Nói với ai, và nói thế nào
Nhiều học sinh, sinh viên giấu chuyện nhà vì ngại, vì sợ bị thương hại, hoặc vì nghĩ không ai giúp được. Nhưng thầy cô chủ nhiệm, cố vấn học tập, giảng viên phụ trách môn thường giúp được nhiều hơn bạn nghĩ, ít nhất ở phần việc học: lùi hạn một bài tập, cho làm bài thay thế, hướng dẫn thủ tục hoãn thi nếu nhà trường có quy định cho trường hợp có lý do chính đáng. Mỗi trường có quy định riêng, nên hỏi trực tiếp phòng đào tạo hoặc giáo viên.
Với học sinh phổ thông, giáo viên chủ nhiệm thường là người nên biết đầu tiên, vì họ có thể báo nhẹ nhàng cho các thầy cô bộ môn mà bạn không phải kể lại nhiều lần. Bạn không cần kể chi tiết. Một câu như "Nhà em đang có việc khó khăn, mấy tuần nay em không tập trung học được. Em muốn hỏi có thể lùi hạn bài tiểu luận một tuần không ạ" là đủ. Nói sớm, trước hạn nộp, luôn dễ được đồng ý hơn là giải thích sau khi đã trễ.
Ngoài chuyện học, hãy có ít nhất một người để nói chuyện thật lòng: một người bạn, anh chị, một người lớn trong họ hàng. Nhiều trường có phòng tư vấn tâm lý học đường cho học sinh, sinh viên, thường miễn phí và giữ bí mật. Tìm đến đó không có nghĩa là bạn "có vấn đề"; đó là nơi được lập ra cho đúng những lúc như thế này.
Chuyện nhà: giữ một khoảng riêng để học
Khi khó khăn ở ngay trong nhà, như bố mẹ căng thẳng, người thân ốm nằm ở nhà, nhà đông người và chật, việc học không chỉ bị nỗi lo kéo mà còn bị chính không gian kéo. Một vài điều có thể giúp. Tìm một chỗ học ngoài nhà vài buổi mỗi tuần: thư viện trường, thư viện công cộng, nhà một người bạn tin cậy. Rời khỏi bầu không khí nặng nề trong vài tiếng đôi khi giúp nhiều hơn mọi kỹ thuật.
Ở nhà, giữ một giờ học cố định, ngắn, và nói với người trong nhà một cách nhẹ nhàng. Nếu bạn đang phải gánh thêm việc nhà, chăm người ốm, hay đi làm thêm để giúp gia đình, hãy tính những việc đó vào thời gian biểu một cách thật thà, thay vì tự đòi mình học như khi chưa có chúng. Hạ mục tiêu học tập trong giai đoạn đó là hợp lý, không phải đầu hàng. Nếu khó khăn tài chính khiến bạn tính chuyện nghỉ học, hãy hỏi phòng công tác học sinh, sinh viên về các chính sách hỗ trợ, miễn giảm hay học bổng trước khi quyết định; nhiều người không biết mình thuộc diện được hỗ trợ.
Với những chuyện như bố mẹ cãi nhau, hãy nhớ rằng đó không phải trách nhiệm của bạn để giải quyết. Bạn có thể thương, có thể lo, nhưng việc của bạn là chăm sóc chính mình và giữ việc học ở mức có thể. Nếu trong nhà có bạo lực hay bạn cảm thấy không an toàn, hãy nói ngay với thầy cô hoặc người lớn tin cậy để được giúp đỡ.
Quay lại nhịp cũ khi đã đỡ hơn
Giai đoạn khó thường không kết thúc vào một ngày cụ thể, mà nhạt dần. Có những ngày thấy đầu óc nhẹ hơn, ngồi học được lâu hơn. Đó là lúc nâng dần mục tiêu, nhưng nâng từng bậc: từ một khối 20 phút lên hai khối, từ bài quen dạng lên bài mới, mỗi bậc giữ vài ngày rồi mới lên tiếp. Nhảy thẳng về kế hoạch cũ để "bù lại thời gian đã mất" thường dẫn tới một cú hụt hơi mới.
Khi quay lại, việc đầu tiên nên làm là liệt kê những gì đã bỏ lỡ: bài chưa nộp, chương chưa học, buổi kiểm tra chưa làm. Nhìn hết một lần trên giấy thường đỡ đáng sợ hơn để nó lởn vởn trong đầu. Sau đó chọn ra phần quan trọng nhất cho hai tuần tới, hỏi thầy cô nếu cần ưu tiên gì, và chấp nhận rằng một số phần mở rộng có thể bỏ qua.
Cũng đừng ngạc nhiên nếu nỗi buồn hay nỗi lo quay lại vài lần, nhất là khi gặp điều gợi nhớ. Khi đó, quay về phiên bản tối thiểu vài ngày rồi lại nâng lên. Việc học trong giai đoạn khó không đi theo đường thẳng, và đó là chuyện bình thường. Ghi lại mỗi ngày một dòng đã học được gì giúp bạn thấy mình vẫn đang tiến, kể cả trong những tuần chậm.
Lúc nào nên dừng việc học và tìm hỗ trợ
Việc học có thể chờ; sức khoẻ tinh thần của bạn thì không nên chờ. Hãy coi các dấu hiệu dưới đây là tín hiệu để ưu tiên tìm hỗ trợ, không phải để cố gắng hơn:
- Buồn bã, trống rỗng, hoặc mất hứng thú với gần như mọi thứ kéo dài hơn hai tuần.
- Mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều, ăn quá ít hoặc quá nhiều, kéo dài nhiều ngày.
- Không thể làm những việc thường ngày như đi học, tắm rửa, ăn uống.
- Lo lắng mạnh đến mức tim đập nhanh, khó thở, run rẩy xuất hiện thường xuyên.
- Tách mình khỏi bạn bè, gia đình, không muốn nói chuyện với ai.
- Có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc không muốn sống nữa. Khi đó, hãy nói ngay với một người lớn tin cậy, gọi đường dây hỗ trợ tâm lý hoặc số cấp cứu, hoặc đến cơ sở y tế gần nhất. Bạn không phải một mình đối mặt với điều này.
Chuyên gia tâm lý và bác sĩ có thể giúp đánh giá đúng tình trạng và hỗ trợ phù hợp. Bài viết này không thay cho sự hỗ trợ đó.
Câu hỏi thường gặp
Buồn không học được có phải là lười không?
Không. Khi đang buồn hay lo, một phần năng lực chú ý bị chiếm bởi nỗi lo, nên việc học khó hơn thật sự. Tự trách mình lười chỉ làm tâm trạng tệ hơn. Hạ mục tiêu và học từng khối ngắn là cách hợp lý trong giai đoạn này.
Có nên nghỉ học vài ngày khi gia đình có chuyện không?
Nếu thật sự cần, nghỉ vài ngày để lo việc gia đình và nghỉ ngơi là hợp lý. Hãy báo với thầy cô hoặc nhà trường theo quy định, nhờ bạn ghi chép bài, và khi quay lại thì bắt đầu với mục tiêu nhỏ. Nếu tình trạng kéo dài, trao đổi với nhà trường về hướng hỗ trợ.
Làm sao xin thầy cô lùi hạn bài tập mà không phải kể hết chuyện riêng?
Bạn chỉ cần nói ngắn gọn rằng gia đình đang có việc khó khăn ảnh hưởng tới việc học và đề nghị cụ thể, ví dụ lùi hạn một tuần. Nói sớm, trước hạn nộp. Phần lớn thầy cô sẵn lòng hỗ trợ khi được báo trước.
Viết nhật ký có giúp tập trung học hơn không?
Với một số người, viết ra cảm xúc và nỗi lo giúp bớt suy nghĩ lặp lại, nhờ đó dễ quay lại việc học hơn. Nghiên cứu cho kết quả không đồng đều, nên hãy thử vài lần và xem có hợp với bạn không. Viết vài phút trước khi học là đủ.
Khi nào nên đi gặp chuyên gia tâm lý?
Khi buồn bã, lo lắng, mất ngủ kéo dài hơn hai tuần, khi không làm nổi việc thường ngày, hoặc khi có ý nghĩ làm hại bản thân. Nhiều trường có phòng tư vấn tâm lý học đường miễn phí. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói với người lớn tin cậy và tìm trợ giúp ngay.
Bạn thân đang có chuyện buồn, không học được, mình nên làm gì?
Lắng nghe mà không vội khuyên, rủ bạn học cùng một buổi ngắn, giúp bạn ghi chép bài trên lớp. Nếu bạn có dấu hiệu nặng như nói muốn biến mất hay làm hại bản thân, đừng giữ bí mật một mình; hãy báo với người lớn tin cậy để bạn được giúp.