Giữ tập trung trong phòng thi dựa vào một trình tự có sẵn từ trước, không dựa vào cảm hứng lúc ngồi xuống: năm phút đầu đọc lướt toàn đề, chia thời gian theo điểm và độ khó, làm câu chắc ăn trước, đánh dấu câu bí để quay lại, và để dành mười đến mười lăm phút cuối soát bài. Khi đầu óc bỗng trống rỗng, dừng bút, thở chậm vài nhịp, viết ra bất cứ điều gì liên quan tới câu hỏi, hoặc chuyển sang câu khác rồi quay lại.
Đầu óc trống rỗng trong phòng thi không phải dấu hiệu bạn không biết bài; nó thường là lo lắng chiếm chỗ của trí nhớ làm việc. Bài này giải thích cơ chế ấy, đưa ra các bước cụ thể cho năm phút đầu, bảng chia giờ ví dụ, cách xử lý những xao nhãng hay gặp trong phòng thi, và việc nên làm trước giờ thi để bớt run.
Vì sao đầu óc trống rỗng khi thi
Trí nhớ làm việc là nơi ta giữ và xoay xở thông tin trong lúc giải bài: nhớ đề hỏi gì, giữ kết quả trung gian, so các phương án. Nó có dung lượng hạn chế. Sian Beilock và các đồng nghiệp đã nghiên cứu nhiều năm hiện tượng "chùn tay dưới áp lực" (choking under pressure) và cho thấy khi căng thẳng, những suy nghĩ lo âu ("mình sẽ trượt", "thời gian sắp hết") chiếm một phần trí nhớ làm việc, giống như đang làm thêm một việc thứ hai trong đầu. Người vốn có trí nhớ làm việc tốt, khi bị áp lực, có khi còn tụt nhiều hơn vì họ thường dựa vào nó nhiều hơn.
Cảm giác "trống rỗng" là lúc phần còn lại không đủ để kéo kiến thức ra. Kiến thức vẫn còn đó, chỉ là chưa với tới được. Điều này giải thích một trải nghiệm quen thuộc: ra khỏi phòng thi, đầu óc thả lỏng, và câu trả lời bỗng hiện ra.
Hệ quả thực tế: cách đối phó với trống rỗng không phải là cố nghĩ mạnh hơn, mà là giải phóng bớt chỗ cho trí nhớ làm việc, bằng cách hạ căng thẳng một chút hoặc chuyển sang thứ đỡ đòi hỏi hơn để đầu óc khởi động lại.
Năm phút đầu: trình tự quen tay
Năm phút đầu quyết định nhịp của cả bài. Tập trình tự này trong các lần thi thử để vào phòng thi thật nó chạy như phản xạ.
- Ghi đầy đủ thông tin bắt buộc trên giấy thi hoặc phiếu trả lời theo hướng dẫn của giám thị, làm một lần cho đúng.
- Đọc lướt toàn đề, từ câu đầu tới câu cuối, không dừng lại giải. Chú ý số câu, số phần, điểm của từng phần nếu có.
- Đánh dấu nhẹ ba loại câu: chắc làm được, có thể làm được, chưa biết. Đánh dấu bằng ký hiệu riêng ở nháp hoặc theo cách quy chế cho phép.
- Chia thời gian (xem bảng dưới) và ghi các mốc giờ ra nháp, ví dụ "phần I xong lúc 8 giờ 10".
- Bắt đầu bằng câu chắc làm được. Mấy câu đầu trơn tru giúp đầu óc ấm lên và bớt run.
Nhiều thí sinh sợ mất năm phút đọc đề. Trên thực tế, năm phút đó thường lấy lại được nhiều lần, vì bạn không sa lầy ở một câu khó đầu đề rồi bỏ sót câu dễ cuối đề.
Chia giờ: một ví dụ giả định
Bảng dưới là ví dụ giả định cho một đề 90 phút gồm ba phần có số điểm khác nhau. Cấu trúc đề thật mỗi kỳ thi mỗi khác; nguyên tắc là chia thời gian gần theo tỉ lệ điểm, trừ trước thời gian đọc đề và soát bài.
| Phần | Tỉ lệ điểm (giả định) | Thời gian dự kiến | Mốc ghi ra nháp |
|---|---|---|---|
| Đọc đề, chia giờ | — | 5 phút | Bắt đầu + 5 phút |
| Phần I: câu ngắn, nhiều câu | 40% | 30 phút | Bắt đầu + 35 phút |
| Phần II: câu trung bình | 35% | 27 phút | Bắt đầu + 62 phút |
| Phần III: câu dài, khó | 25% | 18 phút | Bắt đầu + 80 phút |
| Quay lại câu đánh dấu, soát bài | — | 10 phút | Hết giờ |
Khi tới mốc mà chưa xong phần đó, chuyển sang phần tiếp theo, đánh dấu chỗ còn dở. Một câu khó chưa làm xong đáng ít điểm hơn nhiều câu dễ bị bỏ trống vì hết giờ. Nhìn đồng hồ chỉ ở các mốc đã ghi, không phải mỗi phút; nhìn liên tục cũng là một cách tự gây áp lực. Nếu phòng thi không có đồng hồ và bạn không được mang, hỏi giám thị về cách báo giờ ngay từ đầu buổi.
Khi đầu óc bỗng trống rỗng
Khi gặp một câu mà đầu óc trống trơn, hoặc giữa chừng bỗng không nhớ nổi điều vừa biết, thử lần lượt các bước sau. Thường không cần tới bước cuối.
- Dừng bút. Đặt bút xuống, ngả người ra sau một chút. Cố viết tiếp khi đầu đang trống chỉ thêm hoảng.
- Thở chậm ba đến năm nhịp, thở ra dài hơn hít vào. Cách này không xoá được lo lắng, nhưng nó kéo nhịp tim xuống và cho đầu óc vài giây ra khỏi vòng lo.
- Viết ra bất cứ điều gì liên quan: công thức của chương đó, từ khoá trong đề, một hình vẽ, dàn ý ba gạch đầu dòng. Thường chính việc viết kéo các ý khác ra theo.
- Chuyển sang câu khác đã đánh dấu "chắc làm được". Làm xong một câu dễ giúp lấy lại cảm giác kiểm soát.
- Quay lại câu bí sau, đọc lại đề từ đầu như lần đầu tiên thấy nó. Nhiều khi lần đầu bạn đọc lướt và bỏ sót một dữ kiện.
- Nếu thấy khó chịu trong người (chóng mặt, buồn nôn, khó thở), giơ tay báo giám thị. Sức khoẻ của bạn quan trọng hơn bài thi.
Tập trước trong các lần thi thử
Mọi trình tự trong bài này chỉ hữu ích nếu đã quen tay trước ngày thi thật. Trong phòng thi, căng thẳng làm ta quay về thói quen cũ; nếu thói quen cũ là lao vào câu một và giải bằng mọi giá, đó là điều sẽ xảy ra. Vì vậy, hãy dùng mỗi lần thi thử ở trường hay đề luyện ở nhà để tập trình tự, không chỉ để kiểm kiến thức.
Khi làm đề ở nhà, tạo điều kiện gần phòng thi: ngồi bàn, bấm giờ đúng thời lượng, không điện thoại, không nhạc, không đứng dậy giữa chừng. Tập đọc lướt toàn đề năm phút, ghi mốc giờ ra nháp, làm câu chắc trước, và để dành mười phút soát. Sau mỗi đề, ngoài chấm điểm, ghi thêm hai dòng: lần này chia giờ có đúng không, có lúc nào bị trống rỗng không và đã làm gì. Sau vài lần, bạn sẽ biết mình hay lố giờ ở phần nào, và điều chỉnh từ trước. Cũng tập luôn các bước khi trống rỗng: lần tới gặp một câu bí trong đề luyện, thay vì ngồi nhìn, hãy thử đúng trình tự dừng bút, thở, viết ra, chuyển câu.
Trước giờ thi: viết ra nỗi lo
Ramirez và Beilock (2011) công bố trên tạp chí Science một thí nghiệm: học sinh được dành khoảng mười phút ngay trước bài kiểm tra quan trọng để viết tự do về những lo lắng của mình với kỳ thi. Nhóm này làm bài tốt hơn nhóm không viết, đặc biệt ở những học sinh vốn hay lo khi thi. Các tác giả giải thích rằng viết ra giúp "dỡ" nỗi lo khỏi trí nhớ làm việc.
Một số nghiên cứu làm lại sau đó ở các lớp học và nhóm học sinh khác cho kết quả không đồng đều, có nơi thấy tác dụng nhỏ, có nơi không thấy. Vì vậy hãy coi đây là một cách đáng thử, rẻ và vô hại, chứ không phải một bảo đảm. Bạn không cần mười phút: năm phút ở nhà trước khi đi thi, hoặc lúc ngồi chờ ở sân trường, viết vài dòng vào một tờ giấy riêng rồi gấp lại, là đủ để thử.
Viết gì? Viết thật lòng: "Mình sợ phần hình học vì tuần trước làm sai nhiều. Mình sợ làm bố mẹ thất vọng." Không cần giải quyết, không cần khuyên mình. Mục đích là đưa nỗi lo ra ngoài để nó không phải được giữ trong đầu trong lúc làm bài.
Những xao nhãng hay gặp trong phòng thi
Tiếng động: quạt, xe ngoài đường, bạn gõ bút. Không kiểm soát được, nên chấp nhận và quay về bài. Nếu một tiếng động kéo dài và rõ ràng làm phiền (như bạn bên cạnh liên tục gõ bàn), có thể giơ tay báo giám thị một cách lịch sự.
Người khác nộp bài sớm. Người nộp sớm có thể đã làm xong, cũng có thể đã bỏ. Không có thông tin gì về bài của bạn. Chỉ nhìn vào mốc giờ trên nháp của mình.
Nhìn đồng hồ quá nhiều. Mỗi lần nhìn là một lần tính toán còn bao lâu và lo thêm. Chỉ nhìn ở các mốc đã định.
Một câu khó cứ lởn vởn trong đầu khi đang làm câu khác. Ghi nhanh ra nháp điều bạn đang nghĩ về câu khó ("thử dùng định lý X?") rồi quay lại câu đang làm, khi quay lại câu khó thì đọc dòng ghi ấy trước. Đã ghi thì đầu óc yên tâm buông.
Đói, khát, lạnh. Chuẩn bị từ trước: ăn sáng vừa đủ, mang nước nếu được phép, mang áo khoác mỏng. Cơ thể khó chịu kéo sự chú ý mạnh hơn mọi tiếng động.
Mười lăm phút cuối và sau khi nộp
Phần soát bài thường bị ép mất vì làm tràn giờ. Nếu đã ghi mốc từ đầu, bạn sẽ có ít nhất mười phút. Soát theo thứ tự: thông tin bắt buộc trên giấy thi, phiếu trả lời đã tô hay ghi đúng vị trí câu chưa (lệch một dòng là sai cả loạt), những câu đánh dấu còn bỏ trống, rồi mới tới đọc lại lời giải. Với câu trắc nghiệm đang phân vân, cân nhắc kỹ trước khi đổi đáp án đã chọn; chỉ đổi khi tìm ra lý do cụ thể, không đổi vì cảm giác.
Sau khi nộp, đặc biệt nếu còn môn khác, đừng dò đáp án với bạn. Biết mình sai không thay đổi được gì, mà có thể làm hỏng tâm trạng cho môn sau. Ăn uống, nghỉ ngơi, rồi chuẩn bị nhẹ cho môn tiếp theo.
Nếu sau các kỳ thi, cảm giác run sợ, mất ngủ, đầu óc trống rỗng lặp lại nặng nề đến mức ảnh hưởng kết quả và cuộc sống, hãy nói chuyện với thầy cô, cán bộ tư vấn tâm lý học đường hoặc chuyên gia tâm lý. Lo âu khi thi là chuyện phổ biến, và có những cách hỗ trợ được nghiên cứu kỹ.
Câu hỏi thường gặp
Đầu óc trống rỗng khi thi có phải vì học chưa kỹ không?
Không hẳn. Nhiều khi kiến thức vẫn còn nhưng lo lắng chiếm chỗ của trí nhớ làm việc, nên chưa kéo ra được. Dừng bút, thở chậm, viết ra những gì liên quan hoặc chuyển sang câu khác thường giúp đầu óc khởi động lại.
Có nên làm từ câu đầu tới câu cuối theo thứ tự không?
Không bắt buộc. Đọc lướt toàn đề rồi làm câu chắc ăn trước thường hiệu quả hơn, vì không sa lầy ở câu khó đầu đề. Nhớ đánh dấu câu đã bỏ qua để quay lại, và với phiếu trả lời trắc nghiệm, kiểm vị trí tô thật cẩn thận.
Có nên đổi đáp án trắc nghiệm khi đang phân vân không?
Chỉ đổi khi bạn tìm ra lý do cụ thể, ví dụ phát hiện mình đọc nhầm đề hay tính sai. Đổi chỉ vì cảm giác lo lắng thường không giúp. Cân nhắc kỹ, rồi quyết định và chuyển sang câu khác.
Run tay, tim đập nhanh khi vào phòng thi thì làm sao?
Đây là phản ứng bình thường của cơ thể khi căng thẳng. Thở chậm vài nhịp, thở ra dài hơn hít vào, và bắt đầu bằng câu dễ. Nếu cảm thấy chóng mặt, khó thở hay khó chịu nhiều, hãy báo giám thị.
Viết ra nỗi lo trước khi thi có thật sự giúp không?
Một thí nghiệm năm 2011 cho thấy có lợi, nhất là với học sinh hay lo, nhưng các lần làm lại sau đó cho kết quả không đồng đều. Đây là cách rẻ, vô hại, đáng thử trong vài lần thi thử để xem có hợp với bạn không.
Còn nhiều thời gian mà đã làm xong thì có nên nộp sớm không?
Nên dùng thời gian còn lại để soát bài: thông tin bắt buộc, vị trí tô trên phiếu trả lời, câu bỏ trống, rồi đọc lại lời giải. Nhiều lỗi nhỏ được phát hiện trong những phút này. Nộp sớm không được thêm gì.