Muốn kéo dài thời gian tập trung, hãy tăng dần độ dài của các khối làm việc liền mạch theo nấc nhỏ, chỉ tăng khi đã làm trọn đa số khối ở mức hiện tại. Một lộ trình hợp lý cho người đang chỉ giữ được mười lăm phút là: hai tuần đầu ở mười lăm đến hai mươi phút, tuần ba và bốn ở hai mươi lăm đến ba mươi lăm phút, tuần năm và sáu ở bốn mươi lăm đến sáu mươi phút, mỗi ngày hai đến bốn khối, giữa các khối có nghỉ thật.
Lộ trình này không nhằm biến bạn thành người ngồi được bốn tiếng không đứng dậy. Không ai tập trung cao độ liên tục cả ngày, và nghỉ là một phần của làm việc sâu. Mục tiêu là có vài khối dài đủ để làm xong những việc cần suy nghĩ liền mạch. Bài này hướng dẫn cách tìm mức xuất phát, luật tăng nấc, cách nghỉ giữa khối, và xử lý khi chạm trần.
Tìm mức xuất phát của bạn trong ba ngày
Đặt mục tiêu dựa vào mức bạn làm được thật, không dựa vào mức bạn nghĩ mình nên làm được. Ba ngày đo đơn giản như sau.
- Chọn một loại việc cần suy nghĩ mà bạn làm gần như mỗi ngày: viết, lập trình, đọc tài liệu chuyên môn, làm bài tập. Dùng cùng loại việc suốt lộ trình để so sánh được.
- Ngồi vào việc và bấm giờ từ lúc bắt đầu cho đến lần đầu tiên bạn rời việc (cầm điện thoại, mở thẻ khác, đứng dậy không có lý do công việc).
- Ghi lại con số, nghỉ năm phút, làm lại. Mỗi ngày đo ba bốn lần.
- Sau ba ngày, lấy con số ở giữa (không lấy lần tốt nhất). Đó là mức xuất phát. Nếu là mười hai phút, khối đầu tiên của bạn là mười hai đến mười lăm phút.
Đừng xấu hổ với con số thấp. Nhiều người ngạc nhiên khi thấy mình chỉ giữ được mười phút trước khi với lấy điện thoại, và chính con số đó cho thấy vấn đề nằm ở thói quen cắt ngang, không phải ở khả năng suy nghĩ.
Trong ba ngày đo, đừng cố gắng hơn bình thường. Mục đích là biết mình đang ở đâu, không phải lập kỷ lục.
Ghi thêm một cột “lý do rời việc” cho mỗi lần đo: điện thoại, chợt nhớ việc khác, gặp chỗ khó, người khác gọi, đói hay mệt. Sau ba ngày, cột này thường cho thấy một hai lý do chiếm phần lớn. Nếu đó là người khác gọi, lộ trình cần đi kèm thoả thuận giờ yên tĩnh; nếu đó là gặp chỗ khó, luật “ở lại thêm hai phút” ở tuần ba nên được đưa lên ngay từ tuần một.
Lộ trình sáu tuần
Lộ trình dưới đây dành cho người có mức xuất phát khoảng mười lăm phút. Nếu mức của bạn khác, dịch cả bảng lên hoặc xuống. Số khối mỗi ngày tính cho ngày làm việc bình thường; ngày nhiều họp có thể chỉ làm được một khối.
| Tuần | Độ dài khối | Số khối mỗi ngày | Nghỉ giữa khối | Trọng tâm |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 15 phút | 2–3 | 5 phút | Làm trọn khối, không cắt ngang; tập ghi “để sau” |
| 2 | 20 phút | 3 | 5 phút | Giữ đều mỗi ngày; nhận ra lúc muốn rời việc |
| 3 | 25–30 phút | 3 | 5–7 phút | Ở lại thêm hai phút khi gặp chỗ khó |
| 4 | 35 phút | 3 | 7–10 phút | Chọn phần việc khó hơn cho khối đầu ngày |
| 5 | 45 phút | 2–3 | 10 phút | Một khối dài buổi sáng, khối ngắn buổi chiều |
| 6 | 50–60 phút | 2 | 10–15 phút | Hai khối dài; đánh giá lại cả lộ trình |
Luật tăng nấc: chỉ sang tuần sau khi tuần này bạn làm trọn ít nhất khoảng bốn phần năm số khối dự định. Nếu chưa, ở lại thêm một tuần. Ở lại không phải thất bại; đó là lộ trình đang làm đúng việc của nó.
Làm trọn nghĩa là gì: không rời việc vì lý do ngoài công việc trước khi hết giờ. Tra cứu tài liệu liên quan, đứng dậy lấy tờ giấy cần dùng vẫn tính là trong khối. Mở mạng xã hội “một chút” thì không.
Trong mỗi khối: những luật nhỏ giữ cho khối không gãy
Trước khi bấm giờ, viết mục tiêu của khối. Một câu: “viết xong phần phương pháp”, “sửa hai lỗi trong mô-đun thanh toán”. Mục tiêu rõ giúp bạn biết đang tiến hay đang loanh quanh.
Điện thoại ra khỏi tầm tay, thông báo máy tính tắt. Khối dài lên là lúc các lời mời từ bên ngoài có nhiều cơ hội chen vào hơn. Tắt từ trước, đừng trông vào ý chí.
Giấy “để sau” bên cạnh. Mọi ý nghĩ không liên quan ghi một dòng rồi quay lại.
Đồng hồ để ngoài tầm mắt. Nhìn đồng hồ liên tục là một dạng rời việc. Dùng đồng hồ báo khi hết giờ, không đếm ngược trước mặt.
Hết giờ đúng lúc đang trơn tay thì sao? Bạn có thể làm tiếp nếu muốn, nhưng ghi lại độ dài thật. Ở tuần đầu, nên dừng đúng giờ để giữ cảm giác “khối này vừa sức”.
Kết thúc khối bằng một dòng ghi chú cho lần sau. Trước khi đứng dậy, viết một câu: “tiếp theo: kiểm lại số ở bảng hai”. Khối sau bắt đầu ngay từ câu đó, không mất năm phút nhớ lại mình đang ở đâu. Thói quen này giúp nhiều khi khối dài ra và việc trở nên phức tạp hơn.
Ví dụ giả định: sáu tuần của một sinh viên năm cuối
Hoa (nhân vật giả định) là sinh viên năm cuối ở Cần Thơ, đang viết khoá luận. Ba ngày đo đầu tiên cho con số ở giữa là mười một phút: cứ khoảng mười phút cô lại mở mạng xã hội “xem chút”, rồi mất thêm mười lăm phút. Cô bắt đầu tuần một với khối mười hai phút, ba khối mỗi buổi chiều ở thư viện, điện thoại để trong ba lô.
Tuần một cô làm trọn mười hai trên mười lăm khối dự định, đủ để tăng nấc. Tuần hai ở mười tám phút, tuần ba ở hai mươi lăm phút thì chững lại: chỉ trọn chín trên mười lăm khối. Đọc lại sổ ghi, cô thấy những khối gãy đều rơi vào phần tổng quan tài liệu, phần cô chưa hiểu rõ cách viết. Cô xin gặp giáo viên hướng dẫn mười lăm phút để hỏi khung phần này. Tuần bốn, vẫn ở hai mươi lăm phút, cô làm trọn gần hết.
Tuần năm cô lên ba mươi lăm phút, tuần sáu lên bốn mươi lăm phút với hai khối buổi sáng. Cô không chạm mốc sáu mươi phút trong sáu tuần, và điều đó không sao: từ mười một phút lên bốn mươi lăm phút liền mạch là đủ để viết xong một tiểu mục trong một buổi sáng. Bài học lớn nhất trong ví dụ không nằm ở con số, mà ở tuần ba: chỗ chững lại báo hiệu một vấn đề về hiểu việc, và gỡ vấn đề đó mới mở được nấc tiếp theo.
Nghỉ giữa các khối: nghỉ để hồi, không phải để trôi
Khi khối làm việc dài ra, chất lượng của khoảng nghỉ càng quan trọng. Một kiểu nghỉ phổ biến nhưng ít hồi sức là lướt điện thoại: mắt vẫn nhìn màn hình, đầu vẫn xử lý thông tin dồn dập, và nội dung đọc được có thể cuốn bạn đi quá giờ nghỉ. Khi quay lại việc, phần dư chú ý từ những gì vừa đọc tiếp tục chiếm chỗ.
Kiểu nghỉ hồi sức tốt hơn thường có ba đặc điểm: rời khỏi màn hình, có vận động nhẹ, và không đòi suy nghĩ. Đứng dậy đi lấy nước, vươn vai, nhìn ra cửa sổ, đi dọc hành lang, tưới cây. Nếu có chỗ ra ngoài trời hay nhìn thấy cây xanh, càng tốt, theo hướng mà lý thuyết phục hồi chú ý của Kaplan gợi ý.
Độ dài nghỉ tăng theo độ dài khối. Khối mười lăm phút nghỉ năm phút là đủ; khối năm mươi phút nên nghỉ mười đến mười lăm phút. Sau hai khối dài, một khoảng nghỉ lớn hơn như bữa trưa hay đi bộ ngoài trời giúp buổi chiều không đuối. Kỹ thuật Pomodoro dùng chu kỳ hai mươi lăm phút làm và năm phút nghỉ; lộ trình này đi xa hơn Pomodoro ở chỗ độ dài khối tăng dần theo sức của bạn.
Khi chạm trần hoặc tụt lùi
Ba tuần liền không tăng được nấc. Có thể bạn đã gần mức hợp lý với loại việc đó trong điều kiện hiện tại. Kiểm tra điều kiện nền: ngủ có đủ không, có bị ngắt quãng nhiều không, việc có quá khó so với hiểu biết hiện tại không. Đôi khi giải pháp là học thêm về việc, chứ không phải cố ngồi lâu hơn.
Đang ở tuần năm thì một tuần bận làm mọi thứ tụt về hai mươi phút. Bình thường. Quay lại mức của tuần ba, đi lên lại nhanh hơn lần đầu. Kỹ năng không mất đi, chỉ cần khởi động lại.
Ngồi đủ giờ nhưng đầu ra rất ít. Khối dài mà không ra gì có nghĩa là bạn đang ngồi chứ không phải đang tập trung. Quay lại khối ngắn hơn, mục tiêu khối cụ thể hơn.
Khối dài làm đau đầu, mỏi mắt, mỏi cổ. Nghỉ dài hơn, chỉnh chỗ ngồi và ánh sáng, nhìn xa định kỳ. Nếu đau đầu, mỏi mắt kéo dài hoặc nặng, nên đi khám.
Thấy gồng mình, căng thẳng mỗi khi bắt đầu khối. Có thể bạn đang tăng quá nhanh hoặc đặt nặng chuyện “phải đạt”. Lùi một nấc, tập nhận ra và quay lại nhẹ nhàng thay vì ép mình.
Sau sáu tuần: giữ được gì và dùng vào đâu
Sau lộ trình, đa số người không cần khối sáu mươi phút cho mọi việc. Điều có giá trị là bạn biết mình làm được, và biết dùng khối dài cho đúng loại việc: viết phần khó nhất của báo cáo, giải một lỗi phức tạp, đọc một chương tài liệu dày. Việc lặt vặt vẫn nên gom vào khối ngắn.
Để không trôi lại mức cũ, giữ ít nhất một khối dài mỗi ngày làm việc, vào giờ bạn tỉnh táo nhất, và tiếp tục ghi độ dài khối liền mạch dài nhất trong tuần. Nếu muốn đi xa hơn, có thể tăng độ khó của việc thay vì tăng thời gian: đọc tài liệu khó hơn, nhận phần việc đòi suy luận nhiều hơn.
Nếu ngay cả sau nhiều tuần tập đều bạn vẫn không giữ nổi khối mười lăm phút ở hầu hết mọi việc, kèm khó khăn kéo dài từ nhỏ hoặc ảnh hưởng lớn tới cuộc sống, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được đánh giá.
Câu hỏi thường gặp
Sáu mươi phút có phải mức tối đa nên đặt ra không?
Không phải trần cứng. Một số người với một số việc giữ được khối chín mươi phút hay lâu hơn. Nhưng với đa số người đi làm, hai khối khoảng năm mươi đến sáu mươi phút mỗi ngày đã đủ cho phần việc cần suy nghĩ sâu. Tăng thêm thường cho lợi ích ít hơn công sức bỏ ra.
Có nên tập vào cuối tuần không?
Có thể, với một việc riêng như đọc sách hay học thêm, nhưng không bắt buộc. Nghỉ ngơi thật vào cuối tuần cũng giúp sự chú ý hồi lại. Nếu tập, dùng mức tuần hiện tại, không cần tăng.
Học sinh, sinh viên có dùng lộ trình này được không?
Được, với việc học bài, làm bài tập. Học sinh nhỏ tuổi nên bắt đầu với khối ngắn hơn và có người lớn hỗ trợ. Lộ trình không nhằm khuyến khích ngồi học liên tục nhiều giờ hay thức khuya; nghỉ và ngủ vẫn là một phần bắt buộc.
Nếu công việc liên tục bị gọi, không thể có khối dài thì sao?
Bắt đầu bằng một khối mỗi ngày vào giờ ít bị gọi nhất, như đầu giờ sáng. Thoả thuận với đồng nghiệp và quản lý về một khung giờ không làm phiền nếu được. Nếu bản chất công việc là trực liên tục, mục tiêu hợp lý là khối ngắn chất lượng, không phải khối dài.
Có cần dùng đồng hồ bấm giờ riêng không?
Không bắt buộc. Dùng đồng hồ có sẵn trong bếp, đồng hồ đeo tay hay điện thoại đều được. Nếu dùng điện thoại, đặt nó úp xa tầm tay sau khi bấm giờ để nó không trở thành lý do rời việc.