Khi vừa đi vừa nhìn điện thoại, sự chú ý của người đi bộ thu hẹp lại ở màn hình: nhìn quanh ít hơn, nghe kém hơn, đi chậm và lệch hướng hơn, và có thể bỏ lỡ cả những thứ rất lạ ngay trước mặt. Khi qua đường, đó là lúc cần nhìn hai bên nhiều nhất, và cũng là lúc nhiều người vẫn đang đọc nốt tin nhắn.
Quy tắc đơn giản nhất là dừng chân rồi mới nhìn máy, và cất máy trước khi bước xuống lòng đường. Bài này nêu điều các nghiên cứu cho thấy, nguy cơ riêng của đường phố Việt Nam với xe máy đi sát vỉa hè và vỉa hè bị chiếm, chuyện tai nghe, cách dạy trẻ, và để ý cho người lớn tuổi.
Nghiên cứu nói gì về người đi bộ dùng điện thoại
Một thí nghiệm hay được nhắc đến là của Ira Hyman và cộng sự ở Đại học Western Washington, công bố năm 2010. Nhóm nghiên cứu cho một người mặc đồ chú hề, đạp xe một bánh qua quảng trường trong khuôn viên trường, rồi hỏi những người vừa đi qua có thấy gì lạ không. Người đang nói chuyện điện thoại ít nhận ra chú hề hơn hẳn so với người đi một mình, đi cùng bạn hay nghe nhạc. Họ còn đi chậm hơn, đổi hướng nhiều hơn và ít để ý tới người khác.
Đây là ví dụ đời thường của hiện tượng mù do không chú ý: khi sự chú ý bận, một vật rõ ràng, sặc sỡ, ngay trong tầm mắt vẫn có thể không được nhận ra. Trên đường phố, thứ bị bỏ lỡ không phải chú hề mà là chiếc xe máy đang rẽ phải hay chiếc ô tô lùi ra khỏi hẻm.
Các nghiên cứu khác trên môi trường mô phỏng qua đường cho thấy người vừa đi vừa nhắn tin nhìn hai bên ít hơn trước khi qua, chờ khoảng trống kém hơn, và có nhiều tình huống suýt va chạm hơn. Số liệu tai nạn thật thì khó tách riêng vai trò của điện thoại, nên mức rủi ro cụ thể còn là chủ đề nghiên cứu. Nhưng hướng kết quả khá thống nhất.
Điều thay đổi khi mắt dán vào màn hình
Tầm nhìn hẹp lại. Mắt nhìn xuống, đầu cúi, phần nhìn thấy chỉ còn là vài mét mặt đường phía trước. Xe đến từ hai bên nằm ngoài vùng nhìn chính.
Nghe kém đi. Ngay cả khi không đeo tai nghe, người đang đọc hay nhắn tin cũng ít xử lý âm thanh xung quanh. Tiếng còi, tiếng xe tới gần dễ bị bỏ qua.
Dáng đi đổi. Đi chậm hơn, bước ngắn hơn, đi lệch khỏi đường thẳng. Trên vỉa hè hẹp, điều đó có nghĩa là dễ bước hụt xuống lòng đường hoặc va vào người khác.
Ước lượng thời gian kém. Qua đường cần ước lượng xe đang tới nhanh hay chậm, khoảng trống có đủ không. Phép ước lượng này cần sự chú ý; khi đầu óc đang ở tin nhắn, nó kém chính xác.
Khó dừng lại kịp. Khi đang bước, nếu bất ngờ thấy xe, người đang cầm điện thoại phản ứng chậm hơn và đôi khi dừng sai chỗ, như dừng giữa làn xe.
Đường phố Việt Nam: những nguy cơ riêng
Ở nhiều thành phố Việt Nam, người đi bộ phải chia đường với xe máy theo cách mà nghiên cứu ở nước ngoài ít đề cập. Vỉa hè bị chiếm làm chỗ để xe, bán hàng, khiến người đi bộ phải xuống lòng đường. Xe máy đi sát mép đường, đôi khi đi ngược chiều, rẽ phải không giảm tốc, leo lên vỉa hè để tránh kẹt.
Trong điều kiện đó, đi bộ qua đường ít khi là bước qua một vạch kẻ khi đèn xanh rồi xong. Phần lớn là băng qua dòng xe máy đang chảy, dựa vào việc người lái nhìn thấy mình và đoán được hướng đi của mình. Cách qua đường an toàn hơn là đi với tốc độ đều, đoán trước được, nhìn vào hướng xe đang tới, không chạy bất ngờ, không đứng khựng giữa dòng.
Tất cả những điều đó đều cần mắt nhìn đường. Một người vừa qua đường vừa đọc điện thoại thường đi tốc độ không đều, dừng bất chợt, và không giao tiếp bằng mắt với người lái, khiến người lái khó đoán. Xe máy rẽ phải từ phía sau, xe lùi ra từ hẻm, xe đi ngược chiều trên vỉa hè là những tình huống mà chỉ ai nhìn quanh mới kịp thấy.
Tai nghe khi đi bộ
Nghe nhạc hay nghe sách nói khi đi bộ trên vỉa hè rộng, công viên thường ít rủi ro. Vấn đề là ở những đoạn qua đường, hẻm có xe ra vào, đường không có vỉa hè. Tai nghe kín tai, chống ồn, âm lượng lớn che mất tiếng còi, tiếng động cơ tới gần, tiếng người gọi.
Nói chuyện điện thoại qua tai nghe khi đi bộ ảnh hưởng tới sự chú ý nhiều hơn nghe nhạc, giống như khi lái xe. Trong thí nghiệm của Hyman, người nghe nhạc nhận ra chú hề nhiều hơn người đang nói chuyện điện thoại.
Gợi ý thực tế: khi tới đoạn qua đường hoặc đi trên đường không có vỉa hè, tạm dừng bài nghe hoặc tháo một bên tai; dùng chế độ cho phép nghe âm thanh xung quanh nếu tai nghe có; và với cuộc gọi quan trọng, đứng lại một chỗ an toàn để nói xong rồi mới đi tiếp.
Người chạy bộ, đi bộ tập thể dục buổi sáng sớm hay chiều tối trên đường phố cũng nên để ý điều này. Giờ đó ánh sáng yếu, người lái khó thấy người đi bộ, trong khi người tập lại thường đeo tai nghe để có nhịp. Chọn cung đường có vỉa hè rộng hoặc công viên, mặc đồ sáng màu, và tháo tai nghe ở các đoạn phải băng qua đường.
Quy tắc dừng chân rồi mới nhìn máy
Một bộ quy tắc ngắn, dễ nhớ, dùng cho cả người lớn và trẻ lớn tự đi học:
- Muốn đọc, nhắn hay gọi, bước sang mép trong của vỉa hè, dừng hẳn, rồi mới nhìn máy.
- Cách mép đường vài bước, cất điện thoại vào túi. Không qua đường với điện thoại đang mở trên tay.
- Đứng ở mép đường, nhìn trái, phải, rồi trái lần nữa, nhìn cả phía sau nếu có xe rẽ.
- Qua đường với tốc độ đều, mắt nhìn hướng xe tới, giao tiếp bằng mắt với người lái khi có thể.
- Khi đã sang bên kia và lên vỉa hè an toàn, mới lấy máy ra nếu cần.
- Đi đêm hoặc trời mưa, mặc đồ sáng màu, tránh đi sát mép đường; tầm nhìn của người lái kém hơn ban ngày.
Quy tắc này nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng thói quen cầm điện thoại khi đi bộ mạnh tới mức nhiều người làm mà không nhận ra. Thử để ý trong một tuần xem mình đã qua đường bao nhiêu lần với điện thoại trên tay.
Những chỗ nguy hiểm hơn ta nghĩ
Ngoài vạch qua đường ở ngã tư lớn, có nhiều chỗ người đi bộ dễ chủ quan vì tưởng đó là vùng an toàn. Đây lại là những chỗ người hay cầm điện thoại đi qua nhất:
- Lối ra vào hẻm, ngõ. Xe máy từ trong hẻm lao ra, người lái bị che tầm nhìn bởi tường nhà; người đi bộ trên vỉa hè cắt ngang miệng hẻm mà không nhìn vào.
- Bãi đỗ xe, hầm gửi xe. Ô tô lùi, xe máy dắt ra, người lái khó thấy người đi bộ thấp hoặc trẻ nhỏ. Người đi bộ lại hay vừa đi vừa tìm xe, vừa xem điện thoại.
- Cổng trường, cổng chợ, cổng bệnh viện giờ đông. Xe dừng đỗ lộn xộn, người lái đang tìm người đón, trẻ chạy ra bất ngờ.
- Đoạn vỉa hè bị chiếm buộc phải xuống lòng đường. Đi vài mét dưới lòng đường sát dòng xe máy, nhiều người không coi đó là qua đường nên không nhìn.
- Lối đi trong khu dân cư, chung cư. Đường nội bộ ít xe nên người đi bộ thả lỏng, trong khi xe chạy trong khu vẫn có thể nhanh và người lái cũng đang thả lỏng.
- Điểm lên xuống xe buýt. Xuống xe rồi băng qua đường ngay trước hoặc ngay sau xe buýt, nơi xe khác không thấy mình.
Ở những chỗ này, một quy tắc đơn giản là coi mọi lối ra vào như một ngã tư nhỏ: dừng, nhìn, rồi mới đi tiếp. Mất hai giây, nhưng đây là hai giây cần thiết hơn nhiều so với đọc nốt một dòng tin nhắn.
Một tuần tự kiểm thói quen của mình
Phần lớn người không nghĩ mình là người đi bộ xao nhãng, cho tới khi thử để ý. Một cách đơn giản là chọn một tuần, mỗi lần qua đường thì tự hỏi: lúc bước xuống lòng đường, điện thoại đang ở đâu? Trong túi, trên tay nhưng tắt màn hình, hay đang mở?
Cuối tuần, nhớ lại xem có bao nhiêu lần điện thoại đang mở. Nhiều người ngạc nhiên vì con số cao hơn hẳn mình nghĩ, nhất là trên đường quen như đi từ chỗ gửi xe vào văn phòng, đi chợ gần nhà.
Với những lần điện thoại đang mở, xem lý do là gì. Nếu là xem chỉ đường, có thể xem trước khi đi. Nếu là trả lời tin nhắn, có thể đứng lại bên đường trả lời xong rồi mới qua. Nếu chỉ là thói quen cầm máy khi đi, cách sửa là để điện thoại vào túi ngay khi bước ra khỏi nhà, xe hay văn phòng. Thay đổi nhỏ này dễ duy trì hơn những lời hứa chung chung kiểu "từ nay sẽ cẩn thận hơn".
Trẻ em và người lớn tuổi khi đi bộ
Trẻ em chưa đủ khả năng xử lý giao thông phức tạp. Khả năng ước lượng tốc độ xe, chú ý nhiều hướng cùng lúc và kiềm chế không chạy theo bạn phát triển dần theo tuổi. Trẻ nhỏ cần người lớn dắt tay khi qua đường; trẻ lớn hơn cần được tập cùng người lớn nhiều lần trước khi tự đi.
Dạy bằng cách làm cùng. Đi cùng con trên quãng đường tới trường, để con chỉ ra chỗ nào nguy hiểm, khi nào an toàn để qua. Khi con có điện thoại riêng, dạy luôn quy tắc cất máy trước khi qua đường.
Người lớn làm gương. Trẻ học theo những gì thấy. Cha mẹ vừa dắt con qua đường vừa nghe điện thoại là bài học ngược lại với lời dặn.
Người lớn tuổi đi chậm hơn và nhìn quanh khó hơn. Thị lực, thính lực, khả năng quay cổ và tốc độ bước giảm theo tuổi. Người lớn tuổi nên chọn chỗ qua đường có đèn, có người qua cùng, tránh giờ cao điểm và trời tối. Người nhà có thể đi cùng ở những đoạn đường khó.
Câu hỏi thường gặp
Đi bộ nghe nhạc có nguy hiểm như nhìn điện thoại không?
Nghe nhạc ít ảnh hưởng tới sự chú ý hơn nhìn màn hình hay nói chuyện điện thoại, nhưng tai nghe kín, âm lượng lớn che mất tiếng xe. Khi qua đường hoặc đi trên đường không có vỉa hè, tạm dừng hoặc tháo một bên tai.
Vì sao người vừa nhìn điện thoại vừa đi lại không thấy xe?
Khi sự chú ý bận với nội dung trên màn hình, não xử lý ít thông tin từ xung quanh, kể cả những thứ nằm trong tầm nhìn. Hiện tượng này gọi là mù do không chú ý, đã được chứng minh trong nhiều thí nghiệm.
Dạy trẻ qua đường từ mấy tuổi?
Có thể bắt đầu dạy từ khi trẻ còn nhỏ bằng cách đi cùng và giải thích, nhưng khả năng tự qua đường an toàn phát triển chậm, thường cần đến tuổi tiểu học lớn hoặc hơn, tuỳ trẻ và tuỳ con đường. Cho trẻ tự đi khi đã tập cùng nhiều lần và con đường đủ an toàn.
Qua đường ở Việt Nam nên đi nhanh hay đi chậm?
Nên đi với tốc độ đều, dễ đoán, không chạy bất ngờ và không đứng khựng giữa dòng xe. Người lái xe máy thường điều chỉnh theo hướng đi của người đi bộ; đi đều giúp họ đoán đúng. Nhìn vào hướng xe đang tới trong suốt lúc qua đường.
Người lái xe nên làm gì với người đi bộ đang nhìn điện thoại?
Giảm tốc, giữ khoảng cách và không giả định rằng họ đã thấy mình. Có thể bấm còi nhẹ khi cần thiết. Người đi bộ xao nhãng không chú ý đến xe, nên trách nhiệm quan sát của người lái càng quan trọng.