Tiếng ồn bất chợt như tiếng khoan, tiếng còi xe, tiếng đổ vỡ kéo sự chú ý mạnh hơn tiếng ồn đều đều vì não được "thiết kế" để phản ứng tức thì với mọi thay đổi đột ngột trong môi trường. Phản ứng này xảy ra trước khi ta kịp quyết định có để ý hay không, và mỗi lần như vậy mạch suy nghĩ bị cắt ngang.
Các nghiên cứu tâm lý học từ thập niên 1970 còn cho thấy một điều ít người biết: tiếng ồn khó đoán trước và không kiểm soát được gây hại nhiều hơn tiếng ồn có thể đoán, kể cả khi độ to như nhau, và cảm giác mình có thể làm gì đó với tiếng ồn giúp giảm tác hại đáng kể. Bài này giải thích cơ chế đó và biến nó thành cách giữ mạch công việc khi xung quanh có công trình, hàng xóm sửa nhà hay đường phố ồn. Phần xử lý tiếng ồn bằng cách âm hay khiếu nại là chủ đề khác; ở đây chỉ nói về sự chú ý.
Phản xạ định hướng: vì sao não không thể không quay về phía tiếng động
Khi một âm thanh mới, bất ngờ vang lên, cơ thể phản ứng gần như tự động: đầu và mắt hướng về phía âm thanh, nhịp tim thay đổi, sự chú ý dồn về đó. Nhà sinh lý học Ivan Pavlov đã mô tả hiện tượng này, và nhà nghiên cứu người Nga Evgeny Sokolov phát triển thành mô hình về phản xạ định hướng từ những năm 1960. Theo Sokolov, não liên tục xây dựng một "mô hình" về môi trường xung quanh; khi có thứ gì không khớp với mô hình, phản xạ định hướng được kích hoạt.
Điều này giải thích hai hiện tượng quen thuộc. Thứ nhất, những âm thanh lặp lại đều đặn dần không còn được để ý: ta quen với tiếng quạt, tiếng điều hoà, tiếng xe chạy đều ngoài đường. Đây là sự quen dần. Thứ hai, những âm thanh thay đổi thất thường, như tiếng khoan bê tông lúc có lúc không, tiếng búa gõ không theo nhịp, tiếng còi xe đột ngột, khó trở nên quen vì mỗi lần lại hơi khác, mỗi lần lại kích hoạt phản xạ.
Các nghiên cứu sau này về "sự xao nhãng do âm thanh lệch chuẩn" cũng cho thấy: khi người tham gia làm một bài tập trong khi nghe một chuỗi âm đều, việc chen vào một âm khác lạ làm họ phản ứng chậm hơn ở bài tập, dù đã được dặn bỏ qua âm thanh. Tiếng ồn bất chợt gây hại không chỉ vì to mà vì nó lạ.
Đoán được và kiểm soát được: phát hiện quan trọng nhất
Năm 1972, David Glass và Jerome Singer công bố một loạt thí nghiệm, tổng hợp trong cuốn Urban Stress, về tác động của tiếng ồn lên con người. Người tham gia làm việc trong khi nghe những đợt tiếng ồn to. Trong lúc nghe, nhiều người thích nghi khá nhanh và làm việc không kém đi bao nhiêu. Nhưng sau khi tiếng ồn dừng, những người đã nghe tiếng ồn ngắt quãng ngẫu nhiên, không đoán được, kiên trì kém hơn với các câu đố khó và mắc nhiều lỗi hơn khi soát lỗi văn bản, so với những người nghe tiếng ồn theo nhịp đều có thể đoán trước.
Phát hiện đáng chú ý hơn nữa: khi một nhóm người tham gia được đưa cho một nút bấm có thể tắt tiếng ồn nếu cần, và được khuyến khích chỉ dùng khi thật cần thiết, các tác động tiêu cực sau đó giảm hẳn, dù phần lớn họ không hề bấm nút. Chỉ riêng cảm giác có thể kiểm soát đã tạo ra khác biệt.
Đây là nghiên cứu kinh điển từ hơn nửa thế kỷ trước, thực hiện trong phòng thí nghiệm với những điều kiện khác đời thực; nhiều chi tiết đã được bàn luận và tinh chỉnh sau đó. Nhưng ý chính được nhiều nghiên cứu về căng thẳng ủng hộ: khả năng đoán trước và cảm giác kiểm soát làm giảm gánh nặng tâm lý của những thứ khó chịu. Hai ý này là nền cho phần lớn cách đối phó trong bài.
Biến tiếng ồn khó đoán thành dễ đoán
Không thể làm công trình bên cạnh dừng lại, nhưng có thể làm nó bớt bất ngờ. Bảng dưới gom các nguồn tiếng ồn bất chợt hay gặp và cách tăng khả năng đoán trước:
| Nguồn ồn | Đặc điểm | Cách làm cho dễ đoán hơn |
|---|---|---|
| Công trình xây dựng gần nhà | Theo giờ làm của thợ, có những đợt khoan, đập to | Hỏi hoặc quan sát giờ làm việc của công trình; ghi lại một tuần để biết khung giờ ồn |
| Hàng xóm sửa nhà | Ngắt quãng, khó đoán trong ngày | Hỏi thăm thời gian dự kiến; biết sẽ kéo dài bao lâu giúp chịu đựng dễ hơn |
| Đường phố, còi xe | Liên tục nhưng có đỉnh đột ngột | Âm thanh che đều làm các đỉnh bớt nổi; tránh chỗ ngồi sát đường |
| Tiếng chuông cửa, giao hàng | Bất chợt, có kèm lời gọi | Gom giờ nhận hàng; ghi chú địa chỉ để người giao nhắn trước |
| Thông báo điện thoại | Bất chợt, có nội dung | Tắt âm thông báo trong khối giờ làm việc; đặt điện thoại ngoài tầm tay |
| Tiếng trẻ, tiếng gọi trong nhà | Bất chợt, gắn với mình | Thoả thuận khung giờ, tín hiệu đang làm việc |
Khi đã biết khung giờ ồn nhất, bạn có thể chuyển những việc cần chính xác ra khỏi khung đó. Biết trước "từ 9 giờ đến 11 giờ bên cạnh sẽ khoan" cũng giảm bớt sự khó chịu, đúng như phát hiện về khả năng đoán trước.
Tạo cảm giác kiểm soát: những "nút bấm" có sẵn
Bài học từ thí nghiệm nút bấm là: có trong tay một phương án, dù không dùng tới, cũng làm tiếng ồn bớt nặng nề. Trong đời thực, những "nút bấm" có sẵn gồm:
- Nút tai hoặc tai nghe để sẵn trên bàn. Biết mình có thể đeo vào bất cứ lúc nào, kể cả khi chưa đeo.
- Một chỗ dự phòng: phòng khác trong nhà, thư viện gần nhà, quán quen. Biết có chỗ để đi giúp không thấy bị kẹt.
- Một danh sách việc nhẹ để chuyển sang khi đợt ồn bắt đầu: việc không cần suy nghĩ liền mạch.
- Âm thanh che như tiếng mưa, ồn hồng, bật được ngay khi cần.
- Quyền dời lịch: nếu được, chủ động dời cuộc họp trực tuyến khỏi khung giờ công trình làm ồn nhất.
- Kênh trao đổi với nguồn ồn: biết rằng mình có quyền trao đổi với hàng xóm, ban quản lý toà nhà nếu tiếng ồn vượt mức hợp lý.
Ý chính không phải là dùng hết các nút này, mà là chuẩn bị sẵn để không rơi vào cảm giác bất lực mỗi khi tiếng khoan vang lên. Cảm giác bất lực, theo các nghiên cứu về căng thẳng, là một phần đáng kể của sự khó chịu.
Khi bị cắt ngang giữa chừng: giữ mạch công việc
Dù chuẩn bị tốt đến đâu, tiếng ồn bất chợt vẫn sẽ cắt ngang. Điều quan trọng là quay lại nhanh và không mất phần đã nghĩ:
- Khi tiếng ồn bắt đầu, đừng cố làm tiếp câu đang viết trong khi đầu óc đang bị kéo đi. Dừng lại vài giây.
- Ghi nhanh một dòng: đang làm đến đâu, bước tiếp theo là gì, ý đang nghĩ dở là gì.
- Quyết định: đợt ồn này ngắn hay dài? Nếu ngắn, đợi qua; nếu dài, đeo nút tai, bật âm thanh che hoặc chuyển sang việc nhẹ.
- Khi quay lại, đọc dòng ghi chú trước, rồi đọc lại đoạn vừa làm, không bắt đầu lại từ đầu.
- Nếu tiếng ồn lặp lại liên tục trong khung giờ đó, chấp nhận khung đó không dành cho việc khó, và dời việc khó sang khung khác.
Dòng ghi chú "chỗ đang dừng" là thói quen nhỏ có tác dụng lớn với mọi kiểu gián đoạn, không riêng tiếng ồn. Nó giúp phần ý tưởng đang dở không bị mất khi sự chú ý bị kéo đi.
Bảo vệ tai và sức khoẻ khi sống cạnh tiếng ồn kéo dài
Tiếng ồn quá to cần bảo vệ tai thật. Tiếng máy khoan, máy cắt ở khoảng cách gần có thể đủ to để gây hại thính lực nếu tiếp xúc lâu. Nếu phải ở gần nguồn ồn lớn trong nhiều giờ, nút tai không chỉ để tập trung mà còn để bảo vệ tai.
Đừng mở âm thanh che quá to. Át tiếng khoan bằng nhạc hoặc tiếng ồn trắng mở thật to qua tai nghe là đổi một rủi ro lấy một rủi ro khác. Nút tai chống ồn bị động hoặc chống ồn chủ động thường an toàn hơn.
Tiếng ồn ban đêm ảnh hưởng ngày hôm sau. Tiếng ồn làm đứt quãng giấc ngủ, dù bạn không thức hẳn, có thể làm ngày hôm sau khó tập trung hơn. Nếu nguồn ồn kéo dài cả đêm, đó là chuyện cần xử lý ở mức nguồn ồn hoặc chỗ ngủ.
Khi khó chịu trở thành căng thẳng kéo dài. Sống cạnh tiếng ồn nhiều tháng có thể làm người ta cáu kỉnh, khó ngủ, căng thẳng thường xuyên. Nếu bạn thấy mình như vậy, nên tìm sự hỗ trợ, từ người thân, ban quản lý khu dân cư, đến chuyên gia tâm lý hay bác sĩ nếu ảnh hưởng nhiều đến sức khoẻ.
Ù tai, nghe kém là dấu hiệu cần khám. Nếu sau khi tiếp xúc tiếng ồn bạn bị ù tai kéo dài hoặc thấy nghe kém đi, nên gặp bác sĩ tai mũi họng.
Những cách đối phó hay phản tác dụng
Cố chịu cho quen. Với tiếng ồn đều, quen dần là có thật. Với tiếng ồn thất thường, cố ngồi làm việc khó giữa các đợt khoan thường chỉ dẫn đến một buổi làm việc rời rạc và cảm giác bực bội tích tụ. Đổi việc hoặc đổi chỗ thường thông minh hơn.
Mở nhạc thật to để át. Nhạc to có lời thêm một nguồn lời nói cạnh tranh với việc đọc viết, lại có hại cho tai. Âm thanh che đều ở âm lượng vừa phải, kèm nút tai, là cách an toàn hơn.
Đợi hết ồn mới làm. Nếu công trình kéo dài nhiều tuần, đợi yên tĩnh hoàn toàn nghĩa là trì hoãn vô thời hạn. Chấp nhận làm việc nhẹ trong giờ ồn và dành việc khó cho giờ yên.
Để cơn bực chiếm chỗ. Sau một đợt ồn, nhiều người tiếp tục nghĩ về nó, bực với người gây ồn, kể lại trong đầu. Phần chú ý dành cho cơn bực đó còn lớn hơn phần bị chính tiếng ồn lấy đi. Ghi chỗ đang dừng, hít thở vài nhịp, rồi quay lại việc.
Tự trách mình nhạy cảm. Mức nhạy với âm thanh khác nhau giữa người với người. Thay vì tự trách, coi đó là thông tin để sắp xếp môi trường làm việc cho phù hợp với chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Có thể quen với tiếng ồn công trình sau vài ngày không?
Với tiếng ồn đều, nhiều người quen dần. Tiếng ồn công trình thường thất thường nên khó quen hơn. Tuy vậy, biết trước lịch làm việc của công trình và có sẵn cách đối phó giúp giảm khó chịu đáng kể, dù tiếng ồn không thay đổi.
Nút tai xốp có chặn được tiếng khoan không?
Nút tai xốp đeo đúng cách giảm đáng kể độ to, làm tiếng khoan bớt chói và bớt gây giật mình, nhưng không chặn hoàn toàn. Kết hợp nút tai với âm thanh che nhỏ, hoặc tai nghe chụp tai bên ngoài, giúp giảm thêm.
Tại sao cùng một tiếng ồn mà có ngày thấy chịu được, có ngày không?
Mức chịu đựng phụ thuộc vào trạng thái của bạn: ngủ đủ hay thiếu, việc đang làm khó hay dễ, có đang căng thẳng chuyện khác không. Khi mệt, khả năng gạt bỏ thứ gây xao nhãng giảm. Ngày khó chịu hơn thường là ngày nên chuyển sang việc nhẹ.
Có nên đề nghị hàng xóm báo trước khi sửa nhà?
Một lời đề nghị lịch sự như "khi nào anh chị làm ồn lớn, nhắn trước giúp em để em sắp xếp lịch họp" thường được đón nhận, vì nó không yêu cầu dừng sửa nhà. Biết trước giúp bạn dời việc khó, đúng với phát hiện về khả năng đoán trước.
Làm việc ở nhà sát đường lớn có nên đổi phòng?
Nếu nhà có phòng phía trong, xa đường, dùng phòng đó cho giờ làm việc cần tập trung thường hiệu quả hơn mọi biện pháp khác. Nếu không có lựa chọn, kê bàn xa cửa sổ hướng đường, dùng âm thanh che đều và tận dụng giờ đường vắng.
Tiếng ồn bất chợt có ảnh hưởng khác nhau với từng người không?
Có. Một số người nhạy với âm thanh hơn hẳn người khác, dễ giật mình và khó quay lại việc hơn. Nếu tiếng ồn thông thường khiến bạn khó chịu đến mức ảnh hưởng nhiều đến công việc và sinh hoạt, có thể trao đổi với bác sĩ để được tư vấn.