Muốn tập trung được suốt mùa ôn thi lớp 12, đừng cố học thật nhiều mỗi ngày mà hãy dựng một nhịp ngày giữ được trong nhiều tháng: buổi tối chia thành hai ba khối khoảng 50 phút, mỗi khối một môn và một việc rõ ràng, điện thoại để ngoài phòng trong khối học, ngủ đủ giấc và có ít nhất một buổi nghỉ thật sự mỗi tuần. Nhịp đều quan trọng hơn những đêm học dồn.
Mùa ôn thi khác một kỳ kiểm tra thường ở chỗ nó kéo dài: từ đầu học kỳ hai đến tháng thi là nhiều tháng liền, chồng lên lịch học chính khoá và học thêm. Người ôn thi kiệt sức giữa chừng hiếm khi vì thiếu cố gắng, mà vì dồn sức quá sớm. Bài này dành cho học sinh lớp 12 và phụ huynh, đi qua cách xếp một ngày, cách xử lý điện thoại và nhóm lớp, giấc ngủ, những lúc bị "chai", và phụ huynh nên làm gì, không nên làm gì.
Vì sao mùa ôn thi dễ mất tập trung
Có bốn lực kéo cùng lúc. Thứ nhất là độ dài: một tuần ôn căng thì ai cũng làm được, nhưng sáu tháng thì không ai giữ được cường độ tối đa. Khi bắt đầu quá mạnh, khoảng tháng thứ hai thứ ba là lúc chán và mệt, và sự tập trung tụt dần mà không rõ vì sao. Thứ hai là lịch kín: học chính khoá, học thêm, đi lại, ăn uống, phần còn lại cho tự học thường chỉ là vài tiếng buổi tối, khi đầu đã mệt sau cả ngày.
Thứ ba là lo lắng. Kỳ thi gắn với chuyện vào đại học, kỳ vọng của gia đình, so sánh với bạn bè. Khi lo, một phần sự chú ý bị chiếm bởi những câu hỏi không có lời đáp ("lỡ mình trượt thì sao"), và phần còn lại cho bài tập ít đi. Thứ tư là điện thoại, vốn vừa là công cụ học (video bài giảng, nhóm lớp, đề thi thử) vừa là cửa ngõ dẫn sang mọi thứ khác.
Hiểu bốn lực này giúp chọn đúng cách đối phó. Độ dài cần nhịp bền và ngày nghỉ. Lịch kín cần xếp đúng loại việc vào đúng giờ. Lo lắng cần một chỗ để đặt xuống. Điện thoại cần tách phần học khỏi phần giải trí. Không cách nào trong số đó là "cố gắng hơn nữa".
Một ngày ôn mẫu cho học sinh lớp 12
Bảng dưới là một ngày đi học bình thường có học thêm buổi chiều. Giờ giấc tuỳ trường và nơi ở, nhưng cấu trúc thì dùng chung được: tự học buổi tối chia khối, có nghỉ, có giờ dừng.
| Khung giờ | Việc | Ghi chú về sự tập trung |
|---|---|---|
| 6 giờ – 6 giờ 45 | Dậy, ăn sáng, xem lại năm phút việc tối nay | Không mở mạng xã hội trước khi ra khỏi nhà |
| Sáng | Học ở trường | Ghi lại những chỗ chưa hiểu vào một trang riêng |
| Chiều | Học thêm hoặc học ở trường | Ăn nhẹ trước giờ học thêm nếu về muộn |
| 17 giờ 30 – 19 giờ | Về nhà, tắm, ăn tối, đi bộ hay vận động nhẹ | Thời gian này không phải thời gian phí; nó nạp lại sức cho buổi tối |
| 19 giờ 15 – 20 giờ 05 | Khối 1: môn cần suy nghĩ nhiều nhất (thường là Toán hoặc môn tự chọn khó) | Điện thoại ở phòng khác; làm đề hoặc bài tập, không chỉ đọc |
| 20 giờ 05 – 20 giờ 20 | Nghỉ: uống nước, đứng dậy, nói chuyện với người nhà | Không lướt video ngắn |
| 20 giờ 20 – 21 giờ 10 | Khối 2: môn thứ hai, hoặc chữa lại bài sai của khối 1 | Mỗi khối một việc ghi rõ trước khi bắt đầu |
| 21 giờ 10 – 21 giờ 40 | Khối nhẹ: đọc lại ghi chép, chuẩn bị sách vở mai | Có thể bỏ nếu quá mệt |
| 22 giờ 30 – 23 giờ | Đi ngủ | Không mang điện thoại lên giường |
Nhiều học sinh thấy tổng thời gian tự học trong bảng ít, chỉ khoảng hai tiếng rưỡi. Nhưng hai tiếng rưỡi liền mạch, đầu tỉnh, không điện thoại, thường làm được nhiều hơn bốn tiếng ngồi bàn mà nửa thời gian cầm máy. Ngày nghỉ học thêm hoặc cuối tuần có thể thêm một khối buổi sáng, lúc đầu óc tỉnh nhất.
Mỗi khối học: bắt đầu nhanh, kết thúc có chủ đích
Ghi việc cụ thể trước khi ngồi. "Học Toán" quá mơ hồ; "làm 10 câu hàm số trong đề thi thử số 3, chữa câu sai" là việc rõ. Khi biết chính xác phải làm gì, ít phút đầu không bị phí vào phân vân, và đó là lúc dễ cầm điện thoại nhất.
Một môn mỗi khối. Nhảy từ Toán sang Anh rồi sang Sử trong một giờ khiến lần nào cũng phải khởi động lại. Đổi môn ở ranh giới giữa các khối thì việc đổi trở thành một phần của nghỉ, không phải một lần ngắt.
Làm nhiều hơn đọc. Đọc lại sách và vở cho cảm giác quen thuộc, dễ tưởng là đã hiểu. Làm bài, tự viết lại lời giải, tự trả lời câu hỏi đòi đầu óc làm việc thật, và vì thế cũng giữ sự chú ý tốt hơn. Các kỹ thuật ôn cụ thể có nhiều tài liệu riêng; ở đây chỉ cần nhớ: khối học nên có sản phẩm.
Dừng ở chỗ biết bước tiếp theo. Khi hết khối, ghi một dòng "lần sau làm tiếp câu 7, cần xem lại công thức đạo hàm". Lần sau ngồi vào không phải mất mười phút nhớ mình đang ở đâu.
Đánh dấu chỗ không hiểu thay vì sa lầy. Một câu bí quá mười lăm phút thì đánh dấu, mang hỏi thầy cô hay bạn, chuyển sang câu khác. Ngồi nhìn một câu bí suốt khối học là cách nhanh nhất để thấy chán và với lấy điện thoại.
Điện thoại và nhóm lớp trong mùa ôn
Điện thoại của học sinh lớp 12 thường gánh nhiều việc học: nhóm lớp thông báo lịch, nhóm học thêm gửi đề, video bài giảng, ứng dụng từ vựng. Bỏ hẳn điện thoại là không thực tế. Cách làm thực tế hơn là tách: trong khối học, điện thoại ở phòng khác; nếu cần video bài giảng, xem trên máy tính hoặc tải sẵn, mở đúng video đó rồi tắt mạng.
Nhóm lớp nên được kiểm theo giờ, ví dụ lúc về nhà và lúc nghỉ giữa hai khối, không kiểm liên tục. Giáo viên và lớp trưởng hiếm khi thông báo việc cần xử lý trong vòng mười phút buổi tối. Nhóm bạn bè thì tắt tiếng cả mùa thi cũng không sao; bạn bè của bạn cũng đang ôn.
Một kiểu cám dỗ riêng của mùa thi là "tìm tài liệu". Trên mạng có vô số đề, mẹo, video chữa bài, và lướt từ nguồn này sang nguồn khác cho cảm giác đang học mà thật ra không học. Chọn một hai bộ tài liệu chính, thường là do thầy cô ở trường và lớp học thêm đưa, và chỉ tìm thêm khi đã làm hết. Thông tin về quy chế thi, cấu trúc đề, lịch thi thì lấy từ thông báo chính thức của trường và cơ quan quản lý giáo dục, không lấy từ bài đăng truyền tay.
Giấc ngủ không phải thứ để cắt
Học sinh mùa thi hay cắt giấc ngủ đầu tiên vì nó trông giống thời gian rảnh. Đây là đổi chác lỗ. Thiếu ngủ làm giảm khả năng giữ sự chú ý ngày hôm sau, làm chậm phản ứng, khiến dễ cáu và dễ lo hơn. Ngủ cũng là lúc não củng cố những gì đã học trong ngày; có nhiều bằng chứng từ nghiên cứu về giấc ngủ và trí nhớ rằng học xong rồi ngủ thì nhớ tốt hơn học xong rồi thức. Các khuyến nghị về giấc ngủ cho tuổi thiếu niên thường ở khoảng 8 đến 10 tiếng mỗi đêm; nhiều học sinh lớp 12 ở Việt Nam ngủ ít hơn nhiều.
Không cần đạt ngay con số lý tưởng, nhưng hãy giữ ba điều. Một, giờ ngủ và giờ dậy gần như cố định, kể cả cuối tuần (lệch không quá một tiếng). Hai, không thức trắng để ôn, kể cả đêm trước bài kiểm tra; một đêm thức trắng làm hỏng sự tập trung của cả ngày hôm sau và thường thêm một hai ngày nữa. Ba, điện thoại không lên giường. Nếu buổi tối không đủ giờ học mà vẫn ngủ đủ, hãy xem lại lịch: có thể cần bớt một buổi học thêm trùng nội dung hơn là bớt ngủ.
Vận động cũng là thứ hay bị cắt. Hai mươi đến ba mươi phút đi bộ, đạp xe, chơi thể thao mỗi ngày không lấy mất thời gian học mà thường giúp buổi tối tỉnh hơn và ngủ dễ hơn.
Khi bị "chai": dấu hiệu và cách gỡ
Đến giữa mùa ôn, nhiều học sinh có giai đoạn ngồi vào bàn mà không vào được gì. Một vài dấu hiệu nên để ý:
- Đọc đi đọc lại một trang mà không nhớ đã đọc gì.
- Việc nhỏ cũng thấy nặng, hay trì hoãn, cầm điện thoại liên tục dù đã cất xa.
- Dễ cáu với người nhà, hay khóc, hoặc thấy trống rỗng.
- Ngủ không ngon dù mệt, hay đau đầu, ăn kém.
- Cách gỡ đầu tiên là nghỉ thật: một buổi tối hoặc nửa ngày cuối tuần không học gì, ra ngoài, gặp bạn, làm việc tay chân. Thường sau đó sự tập trung quay lại tốt hơn là cố thêm.
- Đổi cách học: chuyển từ đọc sang làm đề, từ làm một mình sang học với bạn một buổi, từ ở nhà sang thư viện.
- Giảm mục tiêu tuần này: chọn hai việc quan trọng nhất, làm cho xong, bỏ bớt phần còn lại.
- Nếu tình trạng buồn bã, mất ngủ, lo lắng kéo dài hơn hai tuần hoặc có lúc nghĩ đến việc làm hại bản thân, hãy nói ngay với bố mẹ, thầy cô hoặc người lớn tin cậy và tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Đây không phải yếu đuối; đó là việc cần làm.
Phụ huynh nên làm gì, không nên làm gì
Phụ huynh ảnh hưởng tới sự tập trung của con nhiều hơn họ nghĩ, theo cả hai chiều. Những điều giúp được: giữ nhà yên trong giờ con học (ti vi nhỏ tiếng, không gọi con làm việc vặt giữa khối học), chuẩn bị bữa tối đúng giờ, làm gương bằng cách chính mình không dùng điện thoại liên tục ở phòng khách, và hỏi con cần gì thay vì quyết định thay con.
Những điều làm hại: hỏi điểm thi thử liên tục, so sánh con với anh chị hay con nhà hàng xóm, nhắc chuyện "nhà mình trông vào con", kiểm tra con có đang học không bằng cách mở cửa phòng nhiều lần. Mỗi lần như vậy là một lần cắt ngang và thêm một nỗi lo vào đầu con, đúng thứ làm sự tập trung tụt nhanh nhất.
Nếu muốn nói chuyện về việc học, hãy chọn một lúc cố định mỗi tuần, ví dụ bữa tối Chủ nhật, và hỏi những câu mở: "Tuần này môn nào thấy khó?", "Bố mẹ giúp được gì không?". Một số gia đình cùng con thống nhất "giờ yên tĩnh" buổi tối, trong đó cả nhà cùng làm việc riêng không màn hình. Khi cả nhà cùng làm, con không thấy mình bị canh chừng.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh lớp 12 nên tự học bao nhiêu tiếng mỗi ngày?
Không có con số đúng cho mọi người, vì còn tuỳ lịch học ở trường và học thêm. Với ngày đi học bình thường, hai đến ba tiếng tự học liền mạch, có nghỉ, thường là mức giữ được lâu. Chất lượng của từng khối quan trọng hơn tổng số giờ ngồi bàn.
Có nên học khuya đến 1–2 giờ sáng mùa ôn thi không?
Không nên biến nó thành thói quen. Thức khuya đều đặn làm thiếu ngủ tích luỹ, khiến ngày hôm sau khó tập trung ở trường và học kém hơn. Nếu buổi tối không đủ thời gian, hãy xem lại lịch học thêm hoặc dời một phần việc sang sáng sớm cuối tuần.
Học nhạc nền hay video bài giảng trên điện thoại có làm mất tập trung không?
Video bài giảng dùng có chủ đích thì không sao, miễn là mở đúng video cần xem rồi tắt. Vấn đề là điện thoại dễ dẫn sang thứ khác. Tốt nhất xem trên máy tính hoặc tải sẵn, và để điện thoại ở phòng khác trong khối học.
Một tuần nên nghỉ bao nhiêu?
Nên có ít nhất một buổi tối hoặc nửa ngày cuối tuần không học gì. Nghỉ có kế hoạch giúp giữ nhịp trong nhiều tháng và giảm nguy cơ bị chai giữa mùa ôn. Nghỉ thật nghĩa là ra khỏi bàn học, không lướt điện thoại cả buổi.
Ôn thi ở nhà hay đi học thêm nhiều thì tập trung hơn?
Học thêm giúp có người hướng dẫn và nhịp đều, nhưng học thêm quá nhiều khiến không còn thời gian tự làm bài, và tự làm mới là lúc kiến thức thành của mình. Nếu thấy học thêm trùng nội dung với trường, cân nhắc bớt để có thêm thời gian tự học.
Con hay ôm điện thoại khi học, bố mẹ có nên thu điện thoại không?
Thu điện thoại như hình phạt thường gây căng thẳng và con dễ tìm cách dùng lén. Hiệu quả hơn là cùng con thống nhất chỗ để điện thoại trong giờ học và giờ trả máy, và để con tự chọn. Bố mẹ cũng nên làm gương bằng cách bớt dùng điện thoại trong giờ con học.