Cách giữ an toàn cho trẻ ở hồ bơi và bãi biển là luôn có một người lớn được giao rõ nhiệm vụ canh nước, không làm việc gì khác, và đổi phiên trước khi sự chú ý mỏi. Người canh không cầm điện thoại, không đọc sách, không uống rượu bia, đứng ở chỗ nhìn được tất cả trẻ, và với trẻ nhỏ thì ở trong tầm với tay. Khi cần rời đi, người canh trao lại nhiệm vụ một cách rõ ràng.
Lý do cần cách làm có chủ đích như vậy là vì sự chú ý của con người không tự giữ được lâu khi canh một việc tưởng như yên ổn, và vì khi có nhiều người lớn, mỗi người dễ nghĩ người khác đang nhìn. Đuối nước thường diễn ra lặng lẽ, khác với hình ảnh vùng vẫy kêu cứu trên phim. Bài này viết ở góc sự chú ý; kỹ năng cứu đuối và sơ cứu cần học trực tiếp từ khoá huấn luyện.
Đông người lớn mà không ai nhìn: vì sao
Năm 1968, John Darley và Bibb Latané công bố các thí nghiệm nổi tiếng về hiệu ứng người ngoài cuộc: khi có nhiều người chứng kiến một tình huống cần giúp, mỗi người ít có khả năng hành động hơn so với khi chỉ có một mình, vì trách nhiệm bị chia nhỏ trong đầu mỗi người. Bên hồ bơi gia đình, điều tương tự xảy ra theo kiểu khác: năm người lớn ngồi quanh, ai cũng thỉnh thoảng nhìn ra nước, và ai cũng ngầm nghĩ những người kia đang để mắt.
Ở hồ bơi công cộng hay bãi tắm có nhân viên cứu hộ, nhiều cha mẹ còn ngầm giao việc trông con cho cứu hộ viên. Nhưng một cứu hộ viên phải quan sát hàng chục, có khi hàng trăm người, không thể thay cho một người lớn đang chỉ nhìn một hai đứa trẻ của mình.
Ở bãi biển, chuyện còn khó hơn: không gian rộng, sóng che khuất, đám đông thay đổi liên tục, và trẻ có thể đi xa dọc bờ trong vài phút. Người lớn ngồi dưới ô nhìn ra biển thường chỉ thấy một vùng màu sắc lẫn lộn, khó nói chắc con mình đang ở đâu nếu không đứng dậy tìm.
Ngoài ra, những buổi đi bơi, đi biển thường là dịp vui: có đồ ăn, có chuyện trò, có người quen, có điện thoại để chụp ảnh. Mỗi thứ đều là một nguồn kéo sự chú ý đi. Không ai cố ý lơ là; chỉ là sự chú ý tự nhiên bị chia ra nhiều phía.
Sự chú ý canh gác giảm dần theo thời gian
Trong Thế chiến thứ hai, nhà tâm lý học người Anh Norman Mackworth nghiên cứu vì sao các nhân viên theo dõi màn hình ra đa bỏ lỡ tín hiệu tàu ngầm. Ông thiết kế một thí nghiệm theo dõi kim đồng hồ chạy, đôi khi nhảy hai bước thay vì một, và thấy tỉ lệ phát hiện giảm đáng kể chỉ sau khoảng nửa giờ. Các nghiên cứu sau đó gọi đây là sự suy giảm cảnh giác: canh một thứ mà sự kiện cần phát hiện hiếm khi xảy ra thì độ chính xác giảm dần theo thời gian.
Trông trẻ bơi đúng là kiểu việc đó. Phần lớn thời gian, mọi thứ ổn, trẻ chơi đùa bình thường, và não người canh dần thả lỏng. Chính sự yên ổn đó làm sự chú ý trôi đi. Đây là lý do các hồ bơi chuyên nghiệp thường cho cứu hộ viên đổi vị trí và nghỉ theo lịch.
Có một chi tiết đáng chú ý trong các nghiên cứu này: người canh thường không cảm thấy mình đang kém đi. Họ vẫn mở mắt, vẫn nhìn về phía nước, nhưng tỉ lệ nhận ra điều bất thường đã giảm. Cảm giác "mình vẫn đang trông" không bảo đảm mình sẽ thấy.
Bài học cho gia đình: đừng giao cho một người canh liên tục cả buổi. Chia phiên ngắn, có người thay, và khi thay phải trao đổi rõ ràng. Một người canh tỉnh táo trong phiên ngắn tốt hơn một người cố gắng suốt ba tiếng.
Vai người canh nước: quy tắc cụ thể
Giao rõ bằng lời. Trước khi trẻ xuống nước, nói rõ "bây giờ anh canh, đến ba giờ thì chị". Không ngầm hiểu, không "ai rảnh thì nhìn".
Có vật đánh dấu. Một số tổ chức phòng chống đuối nước khuyến khích dùng một vật như thẻ đeo, mũ màu, vòng tay để đánh dấu ai đang canh. Người đang giữ vật đó là người chịu trách nhiệm; khi đổi phiên thì trao vật cho người kế tiếp.
Không làm gì khác. Người canh không cầm điện thoại, không đọc, không nấu nướng, không ngủ, không uống rượu bia. Trò chuyện vài câu thì được, nhưng mắt không rời nước.
Trẻ nhỏ trong tầm với tay. Với trẻ nhỏ hoặc trẻ chưa biết bơi, người canh ở dưới nước hoặc đứng sát mép, trong tầm với tay, không chỉ trong tầm nhìn.
Trao phiên trực tiếp. Khi cần rời đi, dù chỉ một phút để nghe điện thoại hay vào nhà vệ sinh, giao lại cho một người lớn cụ thể và chờ người đó xác nhận. Đếm số trẻ cùng nhau trước khi rời.
Phiên ngắn. Đổi phiên sau một khoảng ngắn, nhất là khi trời nắng nóng, người canh mệt, hay nhiều trẻ cùng bơi.
Phân vai theo từng hoàn cảnh
Mỗi nơi có rủi ro khác nhau. Bảng dưới đây gợi ý cách tổ chức người canh theo hoàn cảnh thường gặp của gia đình Việt Nam.
| Hoàn cảnh | Rủi ro thường gặp | Cách tổ chức |
|---|---|---|
| Hồ bơi khách sạn, khu nghỉ | Người lớn ngồi ghế dài nghỉ ngơi, có đồ uống, ngầm giao cho cứu hộ | Một người canh đứng ở mép, đổi phiên; không uống rượu bia trong phiên |
| Bãi biển đông người | Trẻ dễ lạc, sóng kéo, khó nhận ra con giữa đám đông | Người canh đứng ở mép nước; trẻ mặc đồ bơi màu nổi; chọn mốc tập trung nếu lạc |
| Hồ bơi gia đình, bể nước tại nhà | Không có cứu hộ; người lớn bận việc nhà | Không để trẻ ra khu vực nước khi không có người canh; rào và khoá cửa ra hồ |
| Sông, suối, ao khi về quê | Nước đục, đáy không đều, dòng chảy khó đoán | Người canh xuống nước cùng trẻ nhỏ; chỉ cho tắm ở chỗ người lớn đã kiểm tra |
| Tiệc gia đình bên hồ bơi | Nhiều người lớn, ai cũng nghĩ người khác đang nhìn | Chỉ định người canh theo phiên ngay từ đầu tiệc, có vật đánh dấu |
Màu đồ bơi giúp nhận ra trẻ nhanh hơn ở nơi đông người và dưới nước, nhưng không thay được người canh. Ở mọi hoàn cảnh, hiểu biết về bơi và kỹ năng an toàn của trẻ, phao, rào chắn là những lớp bảo vệ khác; người canh nước là lớp không thể thiếu.
Những thời điểm dễ lơ nhất
Nhiều sự cố xảy ra không phải giữa lúc trẻ đang bơi ồn ào, mà trong những khoảnh khắc chuyển tiếp, khi sự chú ý của người lớn chuyển sang việc khác. Để ý đặc biệt những lúc sau:
- Khi đồ ăn được bày ra và mọi người tụ lại.
- Khi có người quen đến chào hỏi, khi điện thoại reo.
- Khi người lớn chụp ảnh, quay video, nhìn qua màn hình thay vì nhìn trực tiếp.
- Khi thu dọn đồ ra về; trẻ hay quay lại nước lần cuối trong lúc người lớn bận gấp khăn.
- Khi một trẻ đi vệ sinh và người lớn đi theo, bỏ lại các trẻ khác.
- Khi trời bắt đầu tối, ánh sáng phản chiếu mặt nước khó nhìn.
- Sau khi người lớn đã uống rượu bia.
Với mỗi thời điểm, câu hỏi chung là: lúc này ai đang canh nước? Nếu không trả lời được ngay bằng một cái tên, cần chỉ định lại.
Điểm chung của các thời điểm trên là chúng đều vui vẻ hoặc bận rộn, không có gì báo động. Sự chú ý không trượt đi lúc căng thẳng, mà trượt đi lúc mọi người thoải mái nhất. Vì thế nhắc nhau lúc ăn uống, lúc chụp ảnh không phải là làm mất vui, mà là giữ cho buổi đi chơi kết thúc trọn vẹn.
Chuẩn bị trước chuyến đi để việc canh nhẹ hơn
Nhiều việc làm trước khi ra hồ bơi, ra biển giúp người canh đỡ bị kéo đi giữa chừng:
- Thống nhất trước trong gia đình ai canh phiên nào, cả khi ăn trưa và lúc thu dọn ra về.
- Chuẩn bị đồ ăn, nước uống, kem chống nắng, khăn tắm sẵn trong một túi để người canh không phải đi tìm.
- Cho trẻ mặc đồ bơi màu nổi, khác màu nước và màu cát; chụp ảnh trẻ trong bộ đồ đó trước khi đi để dễ mô tả nếu lạc.
- Ở bãi biển, chọn một mốc dễ nhận làm điểm tập trung và dặn trẻ nếu lạc thì đứng yên ở đó hoặc tìm nhân viên cứu hộ.
- Hỏi nhân viên về khu vực nước nông, cờ báo nguy hiểm, giờ có cứu hộ trực; chỉ cho trẻ tắm ở khu được phép.
- Cài sẵn điện thoại ở chế độ im lặng và để trong túi của người không canh, để người canh không nghe thấy chuông.
- Người lớn định uống rượu bia trong chuyến đi thì không nhận phiên canh trong ngày hôm đó.
Những bước này không làm thay việc canh nhưng loại bỏ phần lớn lý do khiến người canh rời mắt khỏi nước.
Quét mắt thế nào cho đúng
Người canh nước không nhìn chằm chằm một chỗ, mà quét liên tục toàn bộ khu vực có trẻ, mỗi vòng vài giây, và đếm số trẻ mỗi lần quét. Ở hồ bơi, nhìn cả đáy hồ chứ không chỉ mặt nước; ở biển, nhìn cả vùng sóng phía ngoài nơi trẻ có thể bị kéo ra.
Đứng ở vị trí có tầm nhìn tốt, tốt nhất là hơi cao và không bị nắng chiếu thẳng vào mắt hay mặt nước loá. Đeo kính râm phân cực giúp giảm loá. Đổi vị trí khi ánh nắng thay đổi trong ngày.
Nhận biết những dấu hiệu bất thường: trẻ đứng thẳng trong nước mà không di chuyển, đầu ngửa ra sau, miệng sát mặt nước, mắt nhìn trống, hoặc đột nhiên im lặng giữa lúc đang chơi. Người đuối nước thường không thể kêu cứu hay vẫy tay. Khi nghi ngờ, đến ngay chỗ trẻ, đừng đợi xem thêm. Nếu có sự cố, gọi cấp cứu 115 và cứu hộ tại chỗ; người không được huấn luyện nên ưu tiên các cách cứu từ trên bờ như với, ném vật nổi.
Người lớn trong nhà nên học sơ cứu và hồi sức cơ bản ở một khoá có người hướng dẫn trực tiếp. Biết phải làm gì trong những phút đầu giúp người canh bình tĩnh hơn, và sự bình tĩnh đó cũng giúp quan sát tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ở hồ bơi có cứu hộ viên rồi thì cha mẹ có cần canh không?
Có. Cứu hộ viên quan sát toàn bộ hồ với nhiều người, không thể thay cho người lớn đang chỉ nhìn con mình. Cha mẹ vẫn cần một người canh riêng, nhất là với trẻ nhỏ và trẻ chưa biết bơi.
Bao lâu thì nên đổi phiên người canh nước?
Không có con số chung cho gia đình, nhưng nên đổi trước khi người canh thấy mỏi, chán hoặc bắt đầu muốn xem điện thoại. Phiên ngắn, đổi thường xuyên tốt hơn một người canh suốt cả buổi. Trời nắng nóng và nhiều trẻ thì đổi sớm hơn.
Trẻ đã biết bơi có cần người canh không?
Có. Biết bơi giảm rủi ro nhưng không loại bỏ, nhất là ở biển, sông, khi trẻ mệt, bị chuột rút hoặc đùa nghịch quá mức. Trẻ biết bơi có thể không cần trong tầm với tay, nhưng vẫn cần trong tầm mắt của người canh.
Có nên vừa trông con bơi vừa chụp ảnh không?
Nhìn qua màn hình làm tầm nhìn hẹp lại và sự chú ý dồn vào khung hình. Nếu muốn chụp ảnh, giao phiên canh cho người khác trước, hoặc chụp khi trẻ đã lên bờ.
Áo phao có thay được người canh không?
Không. Áo phao đúng chuẩn và đúng cỡ là một lớp bảo vệ quan trọng, nhất là ở sông, biển, nhưng có thể bị tuột, mặc sai, hoặc trẻ cởi ra. Phao bơi đồ chơi càng không thay được. Người canh nước vẫn là lớp không thể thiếu.