Khi về già, một số khía cạnh của sự chú ý thay đổi theo cách bình thường: xử lý thông tin chậm hơn, khó lọc tiếng ồn và những thứ gây xao nhãng hơn, khó làm hai việc cùng lúc hơn. Trong khi đó, khả năng giữ chú ý vào một việc quen thuộc, có ý nghĩa thường còn khá tốt, và kinh nghiệm bù lại nhiều phần. Hiểu đúng những thay đổi này giúp người lớn tuổi sắp xếp cách làm việc, sinh hoạt cho hợp, thay vì lo lắng quá mức hay bỏ qua dấu hiệu bất thường.
Bài này dành cho người từ khoảng sáu mươi tuổi trở lên và con cháu đang chăm bố mẹ. Nội dung gồm: thay đổi nào là bình thường theo tuổi, những yếu tố làm sự chú ý kém đi mà sửa được (nghe kém, nhìn kém, ngủ, thuốc), cách sống chung với thay đổi, và những dấu hiệu nên đi khám.
Thay đổi bình thường theo tuổi: cái gì giảm, cái gì còn
Nghiên cứu về lão hoá nhận thức cho thấy các khía cạnh khác nhau của sự chú ý thay đổi khác nhau theo tuổi. Bảng dưới tóm tắt xu hướng chung; mỗi người một khác, có người tám mươi tuổi vẫn nhanh nhạy hơn nhiều người năm mươi.
| Khía cạnh | Xu hướng khi có tuổi | Biểu hiện đời thường |
|---|---|---|
| Tốc độ xử lý | Chậm dần, bắt đầu từ tuổi trưởng thành | Cần thêm thời gian để đọc, tính, quyết định |
| Lọc xao nhãng | Khó hơn | Tivi bật, nhiều người nói cùng lúc thì khó theo câu chuyện |
| Làm hai việc cùng lúc | Khó hơn rõ | Vừa nói chuyện vừa nấu ăn dễ quên bước, vừa đi vừa nói điện thoại dễ vấp |
| Chuyển qua lại giữa việc | Chậm hơn | Bị ngắt quãng thì lâu quay lại việc cũ |
| Giữ chú ý vào một việc | Thường còn khá tốt | Đọc báo, làm vườn, chơi cờ lâu không chán |
| Kiến thức, kinh nghiệm | Giữ và tăng | Hiểu nhanh những gì quen thuộc, biết nhìn vào đâu |
Lynn Hasher và Rose Zacks từ cuối thập niên 1980 đã đưa ra giả thuyết rằng một phần thay đổi theo tuổi đến từ việc khả năng kìm thông tin không liên quan yếu đi, khiến đầu óc bị “lấp” bởi những thứ không cần. Giả thuyết này giải thích tốt vì sao người lớn tuổi khó theo câu chuyện giữa chỗ ồn, dù không phải mọi kết quả đều khớp với nó.
Một điều ngược với định kiến: nhiều nghiên cứu phòng thí nghiệm ghi nhận người lớn tuổi báo cáo tâm trí lang thang ít hơn người trẻ khi làm bài tập đơn điệu. Người già không hẳn “lơ đãng hơn”; thường là chậm hơn và nhạy cảm với xao nhãng hơn.
Những yếu tố làm sự chú ý kém đi mà sửa được
Nghe kém. Khi tai nghe không rõ, đầu óc phải dồn sức đoán từng chữ, còn lại ít sức để hiểu và nhớ nội dung. Nhiều người lớn tuổi bị cho là “lẫn” trong khi thật ra nghe không rõ. Ủy ban của tạp chí The Lancet về sa sút trí tuệ năm 2020 xếp suy giảm thính lực vào nhóm yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được. Đo thính lực và dùng máy trợ thính khi bác sĩ khuyên là việc đáng làm.
Nhìn kém. Đục thuỷ tinh thể, kính sai độ, ánh sáng yếu làm việc đọc tốn sức, dễ mỏi, dễ bỏ dở. Khám mắt định kỳ và tăng ánh sáng nơi đọc.
Ngủ không ngon. Người lớn tuổi hay ngủ chập chờn, dậy sớm, ngủ ngày nhiều. Ngủ ngáy to, ngưng thở khi ngủ cũng thường gặp hơn. Giấc ngủ kém kéo theo ban ngày kém tỉnh táo; nếu có những dấu hiệu này, nên hỏi bác sĩ.
Thuốc đang dùng. Người cao tuổi thường dùng nhiều loại thuốc cùng lúc, và một số thuốc hoặc sự kết hợp thuốc có thể gây buồn ngủ, lơ mơ. Mang toàn bộ thuốc đang dùng, kể cả thuốc tự mua, đến bác sĩ để rà lại; không tự ý ngưng thuốc.
Ít vận động, ít gặp người. Nghỉ hưu, ở nhà nhiều, ít trò chuyện làm đầu óc ít được kích thích. Vận động đều và giữ quan hệ xã hội gắn với sức khoẻ nhận thức tốt hơn theo nhiều nghiên cứu.
Buồn chán, cô đơn kéo dài. Tâm trạng ảnh hưởng lớn tới sự chú ý ở mọi lứa tuổi. Ở người già, buồn kéo dài dễ bị coi là “tính già”, trong khi nó cần được quan tâm và có thể cần bác sĩ đánh giá.
Sống chung với thay đổi: cách làm việc, sinh hoạt cho hợp
Những điều chỉnh dưới đây đơn giản, dùng được cho người lớn tuổi tự làm hoặc con cháu sắp xếp giúp.
- Một việc một lúc. Nấu ăn thì tắt tivi; nói điện thoại thì ngồi xuống, không vừa đi vừa nói. Đây là điều chỉnh có tác dụng nhất vì làm hai việc cùng lúc là chỗ thay đổi theo tuổi rõ nhất.
- Giảm tiếng ồn nền khi cần tập trung. Tắt tivi khi trò chuyện, chọn bàn yên tĩnh khi đi ăn với con cháu, ngồi quay lưng vào chỗ ồn.
- Cho mình thêm thời gian. Đọc hợp đồng, giấy tờ ngân hàng, hướng dẫn dùng thuốc thì không làm vội. Nói với người khác: “Để mình đọc kỹ rồi trả lời sau”. Đây cũng là cách phòng bị lừa qua điện thoại, vốn hay ép người nghe quyết định gấp.
- Đưa trí nhớ ra ngoài. Lịch treo tường, hộp chia thuốc theo ngày, sổ ghi việc, chỗ cố định cho chìa khoá và kính.
- Làm việc cần suy nghĩ vào buổi sáng. Nhiều người lớn tuổi tỉnh táo nhất buổi sáng; giấy tờ, quyết định quan trọng nên để giờ đó.
- Nghỉ ngắn thường xuyên. Đọc ba mươi phút thì đứng dậy đi lại vài phút.
Con cháu có thể giúp nhiều chỉ bằng cách nói chậm, rõ, nhìn mặt khi nói, nói một ý một lúc, và không hỏi dồn khi bố mẹ đang làm việc khác. Những điều này không phải chiều chuộng; chúng phù hợp với cách sự chú ý thay đổi theo tuổi.
Hoạt động giúp giữ sức chú ý, và đừng kỳ vọng quá
Không có hoạt động nào được chứng minh chắc chắn là ngăn được lão hoá nhận thức, nhưng nhiều hoạt động gắn với sức khoẻ trí óc tốt hơn và đáng làm vì chính chúng.
- Vận động đều: đi bộ, dưỡng sinh, bơi, đạp xe tại chỗ. Hỏi bác sĩ về mức phù hợp với sức khoẻ.
- Học một điều mới có thử thách: một nhạc cụ, một ngôn ngữ, đan móc mẫu khó, dùng một thiết bị mới. Điều mới đòi chú ý hơn điều đã quen.
- Hoạt động có người khác: câu lạc bộ, nhóm tập thể dục, chơi cờ với hàng xóm, sinh hoạt ở phường xã. Trò chuyện là một bài tập chú ý tự nhiên.
- Đọc sách, nghe sách nói ngồi yên, không làm việc khác cùng lúc.
- Làm vườn, nấu ăn, sửa đồ: việc tay chân có nhiều bước, có kết quả nhìn thấy.
Các ứng dụng luyện não hứa “giữ trí óc trẻ” thường chỉ giúp bạn làm tốt chính bài tập trong ứng dụng; bằng chứng về lợi ích ra đời sống còn yếu. Nếu thích thì dùng như giải trí, nhưng đừng để nó thay cho vận động, gặp gỡ và khám sức khoẻ.
Điều quan trọng hơn chọn hoạt động nào là làm đều và có niềm vui. Một hoạt động ép buộc vì “tốt cho não” khó giữ được lâu.
Thay đổi bình thường và dấu hiệu nên đi khám khác nhau ở đâu
Quên tên một người quen rồi nhớ ra sau, đi vào phòng quên mất định lấy gì, cần thêm thời gian để học cách dùng điện thoại mới: đó là những thay đổi thường gặp theo tuổi, không ảnh hưởng nhiều tới sinh hoạt độc lập. Điều đáng lưu tâm là những thay đổi làm ảnh hưởng tới khả năng tự lo cuộc sống hằng ngày, hoặc thay đổi rõ so với chính người đó vài tháng, vài năm trước.
Nên đưa đi khám khi thấy: quên những việc mới xảy ra và hỏi lại nhiều lần cùng một câu; lạc đường ở chỗ quen; khó làm những việc quen thuộc như nấu món quen, quản lý tiền, dùng thuốc đúng; nói khó tìm từ nhiều hơn rõ; thay đổi tính tình, nghi ngờ, thu mình; đặt đồ ở chỗ lạ rồi cho là bị lấy. Bác sĩ đa khoa, bác sĩ lão khoa, chuyên khoa thần kinh hay tâm thần đều có thể là điểm khởi đầu; họ sẽ kiểm tra nhiều nguyên nhân, trong đó có những nguyên nhân điều trị được như thiếu vitamin, rối loạn tuyến giáp, trầm cảm, tác dụng phụ của thuốc.
Cần đi cấp cứu ngay nếu lú lẫn xuất hiện đột ngột trong vài giờ đến vài ngày, nhất là khi đang sốt, sau té ngã, sau mổ, sau khi đổi thuốc; hoặc kèm nói khó, méo miệng, yếu một bên người. Đó không phải “do già” mà có thể là tình trạng cấp tính cần xử lý ngay.
Nói với bố mẹ về chuyện đi khám thế nào
Nhiều người lớn tuổi ngại đi khám vì sợ bị coi là “lẫn”, sợ làm phiền con cháu, hoặc đơn giản nghĩ già thì phải thế. Cách nói ảnh hưởng nhiều tới việc họ có đồng ý không. Tránh gán nhãn (“bố lẫn rồi”), tránh nói trước mặt người khác. Nêu điều cụ thể đã thấy và lý do quan tâm: “Mấy lần gần đây mẹ quên tắt bếp, con lo, mình đi khám tổng quát xem có thiếu chất gì không nhé.”
Nếu chính bạn là người lớn tuổi đang lo về sự tập trung, trí nhớ của mình, việc tự nhận ra và chủ động đi khám là dấu hiệu tốt, không phải đáng xấu hổ. Ghi lại vài ví dụ cụ thể trong một hai tuần (quên gì, lúc nào, có đang mệt, đang ốm không), mang theo danh sách thuốc, và nếu được thì rủ một người thân đi cùng để bổ sung những gì họ thấy. Phần lớn những thay đổi người lớn tuổi lo lắng hoá ra là thay đổi bình thường theo tuổi hoặc do nguyên nhân sửa được như nghe kém, ngủ kém, thuốc; biết sớm giúp yên tâm hoặc xử lý sớm.
Gắn việc đi khám với một lần khám sức khoẻ chung, khám mắt, đo thính lực, thường dễ được chấp nhận hơn một buổi “khám trí nhớ”. Đi cùng, ghi lại những gì đã quan sát kèm thời điểm để kể với bác sĩ, mang theo toàn bộ thuốc đang dùng. Sau buổi khám, giữ phẩm giá cho bố mẹ: cùng họ quyết định những điều chỉnh trong sinh hoạt, thay vì quyết định thay.
Câu hỏi thường gặp
Người già có nên tiếp tục lái xe máy, ô tô không?
Tuổi không phải tiêu chí duy nhất; quan trọng là thị lực, thính lực, phản xạ, sức khoẻ và thuốc đang dùng. Lái xe là việc đòi chú ý nhiều việc cùng lúc, chỗ thay đổi theo tuổi rõ nhất. Gia đình nên cùng người lớn tuổi đánh giá thẳng thắn, hỏi ý kiến bác sĩ khi có lo ngại.
Ăn gì để người già tập trung tốt hơn?
Bài không khuyên thực phẩm chức năng hay sản phẩm bổ não nào. Ăn đủ bữa, đủ nước, đa dạng rau quả, đạm là nền chung; người già hay uống ít nước và dễ thiếu nước. Người có bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ về chế độ ăn phù hợp.
Làm hai việc cùng lúc kém đi có phải dấu hiệu bệnh không?
Không nhất thiết. Khó làm hai việc cùng lúc hơn là một trong những thay đổi thường gặp nhất theo tuổi. Đáng lo khi nó đi kèm những dấu hiệu khác như quên việc mới xảy ra, lạc đường, khó làm việc quen thuộc, hoặc thay đổi nhanh trong thời gian ngắn.
Ngủ trưa nhiều có làm người già kém tập trung không?
Ngủ trưa ngắn có thể giúp tỉnh táo buổi chiều. Ngủ ngày quá nhiều có thể làm đêm khó ngủ, hoặc là dấu hiệu giấc ngủ đêm không tốt hay một vấn đề sức khoẻ. Nếu buồn ngủ ngày tăng rõ, nên hỏi bác sĩ.
Học dùng điện thoại thông minh có tốt cho trí óc người già không?
Học điều mới có thử thách nói chung là hoạt động tốt, và điện thoại giúp giữ liên lạc với con cháu. Nhưng cũng cần cài đặt an toàn để tránh bị lừa, và tránh để video ngắn thay hết cho trò chuyện, vận động, đọc sách.