Một quy tắc chung cho cả nhà về điện thoại khi lái xe hiệu quả hơn nhiều so với những lời nhắc rời rạc, vì nó biến việc không dùng điện thoại thành chuẩn mực của gia đình, có người ngồi cạnh hỗ trợ, có quy ước với người gọi, và áp dụng cho cả bố mẹ lẫn con cái. Bản thoả thuận tốt thường ngắn, cụ thể, có ngoại lệ rõ ràng cho tình huống khẩn cấp, và được cả nhà cùng soạn.
Bài này đưa một bản thoả thuận mẫu bạn có thể sửa cho hợp với nhà mình, giải thích vì sao từng điều khoản cần có, cách áp dụng với con mới lái xe máy hay ô tô, quy tắc cho phía người gọi, và cách xử lý khi có người phá lệ mà không biến bữa cơm thành phiên toà. Về luật, sử dụng điện thoại khi đang điều khiển phương tiện là hành vi bị cấm theo quy định hiện hành; bản thoả thuận gia đình đi xa hơn luật một chút, vì nó nhắm tới sự an toàn chứ không chỉ tránh bị phạt.
Vì sao cần quy tắc chung chứ không chỉ nhắc nhở
Lời nhắc "đi đường cẩn thận nhé" ai cũng nghe hằng ngày và cũng dễ bỏ qua hằng ngày. Một quy tắc chung khác ở chỗ nó cụ thể: không phải "cẩn thận" chung chung mà là "điện thoại để trong túi xách ở ghế sau". Hành vi cụ thể dễ làm, dễ kiểm, dễ nhắc nhau hơn một lời khuyên.
Quy tắc cũng thay đổi kỳ vọng của những người xung quanh. Khi cả nhà biết bố không nghe máy khi đang lái, không ai bực vì bố không trả lời ngay. Khi đồng nghiệp biết bạn đang trên đường thì sẽ gọi lại sau. Áp lực phải trả lời ngay, một trong những lý do chính khiến người ta cầm máy khi lái, giảm đi.
Quan trọng nhất là trẻ học theo những gì thấy. Nghiên cứu về hành vi lái xe của thanh thiếu niên ở nhiều nước cho thấy thói quen của bố mẹ khi lái liên quan tới thói quen của con sau này. Một đứa trẻ lớn lên trong chiếc xe mà bố mẹ luôn cất điện thoại trước khi nổ máy sẽ coi đó là chuyện bình thường.
Bản thoả thuận mẫu
Dưới đây là một bản mẫu. Sửa theo hoàn cảnh nhà bạn, viết ra giấy, cả nhà cùng đọc và đồng ý. Ngắn gọn để nhớ được:
- Điều 1. Người đang lái xe, ô tô hay xe máy, không cầm, không đọc, không nhắn, không gọi trên điện thoại cho tới khi dừng hẳn ở chỗ an toàn.
- Điều 2. Trước khi nổ máy: đặt sẵn chỉ đường, bật chế độ không làm phiền khi lái, cất điện thoại ngoài tầm với.
- Điều 3. Nếu có người ngồi cạnh, người đó giữ điện thoại của người lái, đọc chỉ đường, trả lời tin nhắn giúp.
- Điều 4. Khi gọi cho người nhà mà biết họ đang lái, chỉ nhắn, không gọi. Nếu họ nghe máy khi đang lái, người gọi nói "lái đi, tới nơi gọi lại" rồi cúp.
- Điều 5. Trường hợp khẩn cấp thật sự, như người nhà nhập viện, gọi số cấp cứu: tấp vào chỗ an toàn, dừng hẳn rồi mới gọi.
- Điều 6. Bố mẹ giữ quy tắc này giống như con cái. Không có ngoại lệ cho người lớn.
- Điều 7. Ai thấy người khác phá lệ thì được nhắc một câu, người bị nhắc không cãi. Chuyện bàn lại để sau khi tới nơi.
- Điều 8. Cả nhà xem lại thoả thuận sau ba tháng, sửa những điều không hợp.
Bản mẫu cố ý không có hình phạt. Với gia đình, mục tiêu là thói quen, không phải trừng phạt; phạt dễ khiến người ta giấu đi thay vì sửa. Nếu nhà bạn muốn có hệ quả, như con mới lái phá lệ thì tạm không được mượn xe một tuần, nên thống nhất từ đầu và áp dụng nhất quán.
Người ngồi cạnh: vai quan trọng nhất
Điều 3 là điều khoản giải quyết được nhiều tình huống nhất. Phần lớn lý do người lái cầm điện thoại là cần chỉ đường, cần trả lời một tin nhắn, cần gọi báo đến muộn. Khi có người ngồi cạnh nhận việc đó, nhu cầu cầm máy gần như biến mất.
Người ngồi cạnh cũng nên được trao quyền lên tiếng. Nếu thấy người lái định với lấy điện thoại, một câu "để em xem cho" hoặc "đưa đây em trả lời" nhẹ nhàng hơn nhiều so với một lời trách. Với người ngồi sau xe máy, việc này còn đơn giản hơn: cầm điện thoại, đọc to hướng rẽ trước khi tới ngã rẽ.
Có một điểm cần tránh: người ngồi cạnh trở thành nguồn xao nhãng mới, như đưa màn hình ra trước mặt người lái để khoe ảnh, đọc to một tin nhắn gây tranh cãi, hay hỏi những câu cần suy nghĩ lâu khi đường đông. Vai của người ngồi cạnh là giảm tải cho người lái, không phải thêm tải.
Trẻ lớn ngồi sau cũng có thể nhận một phần việc: giữ điện thoại của bố mẹ, đọc tin nhắn khi được nhờ, báo khi có cuộc gọi quan trọng. Giao việc cho trẻ vừa giúp người lái, vừa dạy trẻ từ sớm rằng trong xe, điện thoại không thuộc về người cầm lái.
Quy tắc cho phía người gọi
Điều 4 thường bị bỏ qua nhưng rất quan trọng. Một cuộc gọi đến là lời mời cầm máy; người gọi có thể giúp người lái bằng cách không gọi khi biết họ đang trên đường. Nếu cần báo gì, nhắn tin để người lái đọc khi dừng.
Khi người lái vẫn nghe máy dù đang chạy, người gọi có thể kết thúc cuộc gọi giúp họ: "Anh đang lái à? Thôi tới nơi gọi lại em." Câu này nghe đơn giản nhưng có tác dụng hơn nhiều lời khuyên, vì nó gỡ áp lực phải nói tiếp khỏi người lái.
Quy tắc này có thể mở rộng ra ngoài gia đình. Nói với đồng nghiệp, sếp, khách quen rằng giờ đi làm, giờ về bạn không nghe máy. Phần lớn người sẽ tôn trọng, và những ai cần bạn gấp sẽ nhắn tin. Với người quản lý, đừng gọi cho nhân viên đang trên đường giao hàng, đi công tác bằng xe máy để giục; đó là cách tạo ra đúng loại xao nhãng nguy hiểm nhất.
Một mẹo nhỏ cho cả nhà: trước khi gọi cho ai trong giờ đi làm, giờ tan tầm, nhắn một dòng hỏi "đang tiện nghe không". Người đang lái sẽ không trả lời, và bạn biết là nên chờ.
Con mới lái xe máy, ô tô: áp dụng chặt hơn
Vì sao chặt hơn. Người mới lái dành phần lớn sự chú ý cho những thao tác cơ bản, còn rất ít dư địa cho thứ khác. Một tin nhắn với họ chiếm phần lớn sự chú ý hơn nhiều so với người lái lâu năm. Ở nhiều nước, người lái trẻ mới có bằng là nhóm có rủi ro va chạm cao nhất.
Không dùng điện thoại, kể cả rảnh tay. Với con mới lái, quy tắc nên là điện thoại không được dùng dưới bất kỳ hình thức nào khi đang chạy, kể cả nghe qua tai nghe hay loa xe.
Hạn chế chở bạn bè cùng lứa trong thời gian đầu. Nhiều bạn cùng lứa trên xe làm người lái trẻ xao nhãng và dễ liều hơn. Một số nước có quy định hạn chế số hành khách trẻ cho người mới lái; gia đình có thể tự đặt quy tắc tương tự trong vài tháng đầu.
Bố mẹ đi cùng những chuyến đầu. Ngồi cạnh vài chục chuyến đầu, quan sát và nhắc nhẹ, giúp con hình thành thói quen chuẩn bị trước khi đi. Đây cũng là lúc dạy con cách tấp vào chỗ an toàn khi cần xử lý điện thoại.
Mở dần quyền tự chủ. Khi con giữ quy tắc tốt, mở dần: đi xa hơn, đi buổi tối, chở bạn. Quyền tự chủ đi kèm trách nhiệm là cách thuyết phục tốt hơn mọi bài giảng.
Những tình huống khó và cách xử lý
Quy tắc nào cũng gặp những tình huống thử thách. Thảo luận trước những tình huống này giúp không ai phải tự quyết trong lúc đang lái.
| Tình huống | Cách xử lý theo thoả thuận |
|---|---|
| Đi đường lạ, chỉ đường bị sai giữa chừng | Người ngồi cạnh xử lý; đi một mình thì tấp vào chỗ an toàn rồi mới đặt lại |
| Sếp gọi liên tục trong giờ đi làm | Không nghe; khi tới nơi gọi lại và nói rõ giờ đó đang lái; về lâu dài thống nhất với sếp |
| Người nhà báo tin xấu khi đang lái | Tấp vào chỗ an toàn, dừng hẳn, nghe; nếu quá xúc động, không lái tiếp ngay |
| Đang chạy xe giao hàng, khách gọi hỏi | Để chờ; gọi lại khi dừng; gọi xác nhận địa chỉ trước khi xuất phát |
| Con thấy bố mẹ phá lệ | Con được nhắc một câu; bố mẹ nhận và cất máy; không biện minh trước mặt con |
| Ứng dụng đặt xe cần nhận cuốc | Chỉ thao tác khi dừng hẳn; chấp nhận lỡ một cuốc hơn là cầm máy khi chạy |
Tình huống "con thấy bố mẹ phá lệ" là phép thử quan trọng nhất của cả bản thoả thuận. Nếu bố mẹ đón nhận lời nhắc của con một cách bình thản, con sẽ tin rằng quy tắc là thật, và sẽ giữ nó khi tự lái.
Khi có người phá lệ: giữ quy tắc mà không thành phiên toà
Không ai giữ được quy tắc mới hoàn hảo ngay từ đầu. Khi có người phá lệ, điều quan trọng là phản ứng đúng mức: một câu nhắc trên xe, không trách móc dài dòng, không lôi chuyện cũ ra. Nếu cần bàn, để sau khi tới nơi, lúc mọi người bình tĩnh.
Khi bàn lại, tìm hiểu lý do thay vì chỉ trách. Có thể người đó cầm máy vì chỉ đường không rõ, vì có cuộc gọi công việc mà họ thấy không dám lờ đi, vì quên bật chế độ không làm phiền. Mỗi lý do có một cách sửa khác: chuẩn bị lộ trình kỹ hơn, nói chuyện với sếp, cài chế độ tự động bật khi kết nối xe.
Sau ba tháng, cả nhà ngồi lại xem bản thoả thuận: điều nào giữ được dễ, điều nào hay bị phá, vì sao. Sửa cho thực tế hơn. Một quy tắc được cả nhà điều chỉnh cùng nhau sẽ bền hơn một quy tắc được ban hành một lần rồi bị quên.
Cũng đáng ghi nhận khi quy tắc được giữ: một câu khen con vì đã đưa điện thoại cho em giữ trước khi nổ máy, hay một lời cảm ơn người ngồi cạnh đã đọc đường giúp. Thói quen tốt được nhìn thấy thì dễ lặp lại hơn thói quen chỉ được nhắc khi bị phá.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đặt hình phạt cho con nếu dùng điện thoại khi lái?
Có thể, nếu cả nhà thống nhất từ đầu và áp dụng nhất quán, ví dụ tạm không được mượn xe một thời gian. Nhưng hình phạt dễ khiến con giấu thay vì sửa. Làm gương, trao quyền nhắc nhau và mở dần quyền tự chủ khi con giữ quy tắc tốt thường hiệu quả hơn.
Bố mẹ có cần giữ quy tắc giống con không?
Có. Đây là điều khoản quan trọng nhất. Con học theo những gì thấy bố mẹ làm khi lái hơn là những gì bố mẹ nói. Một quy tắc chỉ áp dụng cho con sẽ không được con tôn trọng khi tự lái.
Nghe gọi qua loa xe có được tính là phá lệ không?
Tuỳ nhà bạn thống nhất. Nghiên cứu cho thấy nói chuyện rảnh tay vẫn làm giảm sự chú ý. Nhiều gia đình chọn cho phép trả lời ngắn gọn để hẹn gọi lại với người lái có kinh nghiệm, nhưng cấm hẳn với người mới lái. Về luật, nên tra quy định hiện hành.
Nếu có việc thật sự khẩn cấp thì sao?
Bản thoả thuận nên có ngoại lệ rõ cho khẩn cấp: tấp vào chỗ an toàn, dừng hẳn rồi mới nghe, gọi. Việc khẩn cấp thật sự càng cần người nghe đang tỉnh táo và không bị nguy hiểm trên đường. Mất vài chục giây để dừng xe không làm việc khẩn cấp tệ hơn.
Làm sao để không bị sếp, khách hàng trách vì không nghe máy khi lái?
Báo trước giờ bạn thường đi đường, bật trả lời tự động khi lái, và gọi lại ngay khi dừng. Phần lớn người sẽ hiểu, nhất là khi bạn nói rõ lý do an toàn. Nếu công việc đòi hỏi nghe máy liên tục, đó là vấn đề nên trao đổi với người quản lý.