Đọc sách giấy mười lăm đến ba mươi phút mỗi tối là một bài tập chú ý tốt cho người đi làm: nó đòi bạn ở lại với một dòng nội dung liền mạch, không có thông báo, không có đường dẫn mời rẽ sang chỗ khác, và không có áp lực kết quả như công việc. Tập đều, bạn có một chỗ an toàn để luyện kỹ năng nhận ra mình đang trôi đi và quay lại, rồi mang kỹ năng đó vào giờ làm.
Bài này không bàn cách đọc sâu hay đọc sách khó; trọng tâm là dùng việc đọc như một bài tập sự chú ý. Bạn sẽ có cách chọn sách cho giai đoạn đầu, dựng giờ đọc và chỗ đọc, cách đếm lần trôi đi, lộ trình bốn tuần, và những lý do hay làm người ta bỏ dở.
Vì sao đọc sách giấy lại hợp làm bài tập chú ý
Đọc một đoạn văn dài đòi giữ mạch ý từ câu này sang câu khác, từ trang này sang trang khác. Khi sự chú ý trôi đi, bạn nhận ra rất nhanh: mắt vẫn chạy qua dòng nhưng không hiểu gì. Phản hồi rõ ràng này khiến đọc sách trở thành chỗ tập lý tưởng cho kỹ năng nhận ra và quay lại.
Sách giấy thêm một lợi thế: không có gì khác trên thiết bị. Trên điện thoại hay máy tính bảng, mỗi trang đọc chỉ cách thông báo, tin nhắn và ứng dụng khác một cái chạm. Một tổng hợp nghiên cứu của Pablo Delgado và cộng sự công bố năm 2018 cho thấy, ở nhiều nghiên cứu, người đọc hiểu văn bản trên giấy tốt hơn một chút so với trên màn hình, nhất là với văn bản thông tin và khi bị giới hạn thời gian. Mức chênh không lớn và còn tuỳ loại văn bản, loại thiết bị, nhưng với mục đích tập chú ý, giấy loại bỏ hẳn một nguồn xao nhãng.
Máy đọc sách điện tử chuyên dụng, không có ứng dụng khác, là lựa chọn ở giữa và cũng dùng được. Điều quan trọng không phải chất liệu giấy mà là thiết bị không mời bạn đi chỗ khác.
Chọn sách cho bốn tuần đầu
Sách sai làm hỏng bài tập ngay từ tuần đầu: quá khó thì nản, quá nhẹ thì không có gì để tập. Mục tiêu giai đoạn đầu là một cuốn bạn muốn đọc tiếp, có mạch dài vừa phải.
| Loại sách | Hợp giai đoạn đầu? | Vì sao |
|---|---|---|
| Tiểu thuyết có cốt truyện rõ | Rất hợp | Mạch truyện kéo bạn đi, dễ nhận ra khi mất mạch |
| Hồi ký, tự truyện | Hợp | Có câu chuyện, gần đời sống, chương thường vừa phải |
| Sách phổ biến khoa học, lịch sử viết kể chuyện | Hợp | Có nội dung để theo, không quá chuyên môn |
| Tập truyện ngắn | Hợp cho người bận | Mỗi truyện là một đơn vị trọn vẹn trong một buổi |
| Sách chuyên môn, giáo trình | Để sau | Dễ biến thành học bài, thêm áp lực vào buổi tối |
| Sách tổng hợp lời khuyên, danh ngôn | Ít hợp | Rời rạc, không có mạch dài để tập giữ |
| Triết học, lý thuyết khó | Để sau vài tháng | Tốt nhưng đòi kỹ thuật đọc riêng, dễ nản ở giai đoạn đầu |
Nếu đọc ba mươi trang mà vẫn không muốn đọc tiếp, đổi sách. Bỏ dở một cuốn không hợp không phải thất bại; cố đọc một cuốn mình chán là cách nhanh nhất để bỏ cả thói quen.
Giữ một cuốn dự phòng bên cạnh. Khi cuốn đang đọc đến đoạn chậm, có cuốn khác để chuyển mà không cầm điện thoại.
Dựng giờ đọc và chỗ đọc
Giờ đọc cần cố định và chỗ đọc cần tách khỏi những thứ kéo bạn đi. Năm chi tiết dưới đây quyết định phần lớn việc bạn có giữ được thói quen hay không.
- Gắn vào một việc sẵn có. “Sau khi rửa bát xong”, “sau khi tắm buổi tối”, “khi con đã ngủ”. Gắn vào việc tốt hơn gắn vào giờ đồng hồ.
- Điện thoại ở phòng khác, hoặc ít nhất ngoài tầm tay. Nếu cần nghe cuộc gọi gấp, để chế độ chỉ đổ chuông với số người thân.
- Một chỗ ngồi đủ sáng. Đèn đọc rọi vào trang, không đọc trong ánh sáng lờ mờ dễ mỏi mắt và buồn ngủ.
- Một cây bút chì và mẩu giấy làm thẻ đánh dấu. Dùng để ghi lại những gì chợt nghĩ ra, và để đếm lần trôi đi ở phần sau.
- Đặt giờ hoặc đặt số trang. Mười lăm phút hoặc mười trang, tuỳ cái nào dễ với bạn. Dừng khi đến mốc dù còn muốn đọc, ở tuần đầu.
Nhà chật, nhiều người, không có góc riêng? Một chiếc ghế ở ban công, góc giường quay mặt vào tường, hay tai nghe chống ồn không phát gì cũng đủ tạo một “chỗ đọc”. Điều quan trọng là mỗi lần đọc ngồi đúng chỗ đó, để cơ thể dần gắn chỗ ngồi với việc đọc. Người làm ca đêm có thể đọc ngay sau bữa ăn giữa ca hoặc trước khi ngủ bù, miễn là giờ tương đối cố định theo ca.
Nếu bạn hay buồn ngủ khi đọc buổi tối, có thể chuyển giờ đọc sang sáng sớm hoặc giờ nghỉ trưa. Đọc trên giường ngay trước khi ngủ hợp với một số người, nhưng nếu lần nào cũng ngủ sau hai trang thì đó là đọc để ngủ, không phải bài tập chú ý.
Đếm lần trôi đi: biến việc đọc thành bài tập
Đây là phần khiến đọc sách thành bài tập chú ý thật sự, thay vì chỉ là thói quen đọc. Cách làm đơn giản.
- Mỗi lần nhận ra mắt đã chạy qua dòng mà không hiểu, hoặc đầu đã đi sang chuyện khác, gạch một vạch nhỏ lên mẩu giấy đánh dấu.
- Quay lại câu cuối cùng bạn còn nhớ nội dung, đọc tiếp từ đó. Không trách mình, không đọc lại cả trang.
- Nếu ý nghĩ trôi đi là một việc cần nhớ, ghi một dòng ngắn vào mặt sau mẩu giấy rồi đọc tiếp.
- Cuối buổi, ghi hai con số vào cuốn sổ: số phút đọc và số vạch. Không cần gì khác.
- Mỗi tuần nhìn lại: số vạch trên mười phút đọc thay đổi thế nào, và khoảng thời gian bạn đọc liền mạch dài nhất trong tuần.
Số vạch không phải điểm số. Ngày mệt, ngày có chuyện, số vạch tăng là bình thường. Điều bạn đang tập là nhận ra sớm hơn: lúc đầu, nhiều người chỉ nhận ra mình đã trôi đi sau cả trang; vài tuần sau, họ nhận ra sau vài dòng.
Kỹ năng này chuyển sang công việc khá tự nhiên vì nó là cùng một động tác: nhận ra mình không còn ở với việc, và quay lại câu cuối còn hiểu.
Lộ trình bốn tuần
Lộ trình dưới đây dành cho người hiện gần như không đọc sách. Nếu bạn đang đọc đều, bắt đầu từ tuần ba.
| Tuần | Thời lượng mỗi tối | Trọng tâm |
|---|---|---|
| 1 | 10–15 phút, 5 tối | Giữ được giờ đọc, điện thoại ngoài tầm tay, chọn đúng sách |
| 2 | 15–20 phút, 5–6 tối | Bắt đầu đếm vạch; quay lại câu cuối còn hiểu |
| 3 | 20–30 phút | Đọc liền mạch không cần đặt giờ, dừng ở cuối chương |
| 4 | 30 phút hoặc hơn nếu muốn | Thử một cuốn khó hơn một chút; so số vạch với tuần 2 |
Sau bốn tuần, giữ nhịp tối thiểu mười lăm phút mỗi tối để thói quen không mất. Nếu muốn đi xa hơn, các kỹ thuật đọc sâu, đọc sách khó là một chủ đề riêng.
Một cách so sánh đơn giản để thấy tiến bộ: lấy số vạch của ba buổi cuối tuần hai chia cho tổng số phút đọc, rồi làm tương tự với ba buổi cuối tuần bốn. Ví dụ giả định: tuần hai có mười hai vạch trong sáu mươi phút, tuần bốn có tám vạch trong chín mươi phút. Con số này dao động theo sách và theo ngày, nên chỉ xem như một gợi ý, không phải thước đo chính xác.
Khi cầm sách mà đầu vẫn nghĩ chuyện công việc
Đóng ngày làm việc trước giờ đọc. Nếu buổi tối đầu óc còn đầy việc công ty, ghi ra ba dòng: việc gì dở dang, bước tiếp theo, việc gì ngày mai. Gấp sổ lại rồi mới mở sách. Ý nghĩ về công việc vẫn có thể quay lại, nhưng ít hơn khi đã có chỗ ghi.
Đọc to vài trang đầu. Khi đầu óc quá rối, đọc to nhỏ giọng hai ba trang đầu buộc sự chú ý bám vào chữ, sau đó chuyển sang đọc thầm. Cách này hợp khi ở một mình.
Đọc lại đoạn cuối của buổi trước. Mở sách bằng việc đọc lại nửa trang cuối của lần trước giúp nối mạch nhanh hơn, giảm cảm giác phải “khởi động” lâu.
Chấp nhận buổi đọc ngắn. Có những tối đầu óc không thể vào sách. Đọc năm phút rồi dừng vẫn tốt hơn bỏ hẳn; giữ nhịp quan trọng hơn độ dài từng buổi.
Chọn sách khác hẳn công việc. Người làm tài chính đọc tiểu thuyết, kỹ sư đọc hồi ký, giáo viên đọc sách về thiên nhiên. Nội dung xa công việc ít gợi lại chuyện cơ quan hơn.
Những lý do hay làm bỏ dở và cách gỡ
“Đọc vài trang là buồn ngủ”. Thường do đọc quá muộn, chỗ ngồi quá êm, ánh sáng yếu, hoặc thiếu ngủ chung. Đổi giờ, ngồi ghế thay vì nằm, tăng ánh sáng. Nếu buồn ngủ ban ngày kéo dài dù ngủ đủ giờ, nên hỏi bác sĩ.
“Không có thời gian”. Mười lăm phút thường được lấy từ thời gian lướt điện thoại buổi tối. Thử ghi lại thời gian dùng điện thoại sau bữa tối trong ba ngày; nhiều người tìm ra hơn một giờ.
“Đọc mà không nhớ gì”. Mục đích của bài tập là giữ chú ý, không phải ghi nhớ. Nếu muốn nhớ hơn, cuối buổi kể lại trong đầu ba câu về những gì vừa đọc. Kỹ thuật ghi nhớ chuyên sâu là chủ đề khác.
“Đọc chậm quá, người khác đọc nhanh hơn”. Tốc độ không phải mục tiêu. Đọc chậm mà hiểu tốt hơn đọc nhanh mà phải đọc lại. Các khoá học đọc nhanh hứa tốc độ gấp nhiều lần thường đánh đổi bằng mức hiểu.
“Bỏ ba tối liền là mất thói quen”. Không mất. Tối nay đọc lại mười phút. Thói quen được đo bằng nhịp qua nhiều tuần, không phải chuỗi ngày không gián đoạn.
Câu hỏi thường gặp
Nghe sách nói có thay được đọc sách giấy cho mục đích này không?
Nghe sách cũng đòi giữ mạch nội dung và có ích, nhưng thường đi kèm việc khác như lái xe, làm việc nhà, nên ít đòi chú ý trọn vẹn. Nếu muốn dùng sách nói làm bài tập, nghe khi ngồi yên, không làm việc khác, và đếm lần trôi đi tương tự.
Đọc truyện tranh, tạp chí có được tính không?
Được, nếu nó giữ bạn ở lại với một nội dung liền mạch. Tạp chí với bài dài là lựa chọn tốt. Truyện tranh có mạch truyện cũng được, dù mức đòi hỏi giữ chú ý thường thấp hơn văn bản dài.
Có nên ghi chú, gạch chân khi đọc không?
Ở giai đoạn đầu không cần. Ghi chú nhiều có thể biến buổi đọc thành buổi học. Chỉ cần mẩu giấy đếm vạch và ghi những ý chợt đến. Khi đã quen, bạn có thể thêm ghi chú nếu muốn hiểu sâu hơn.
Con cái có nên đọc cùng giờ với bố mẹ không?
Đọc cùng giờ, mỗi người một cuốn, là cách tốt để cả nhà có một khoảng yên tĩnh không màn hình. Với trẻ nhỏ, đọc to cùng con là hoạt động khác và cũng rất có ích. Không cần ép con đọc đủ giờ như người lớn.
Đọc trên máy đọc sách điện tử có giống sách giấy không?
Máy đọc sách chuyên dụng không có ứng dụng khác, không thông báo, thì gần với sách giấy về mặt ít xao nhãng. Điện thoại và máy tính bảng thì khác vì chỉ cách các ứng dụng khác một cái chạm. Chọn thiết bị nào không mời bạn đi chỗ khác.