Khi cần suy nghĩ thật, chỗ tốt nhất cho điện thoại là ngoài tầm tay và ngoài tầm mắt: ở phòng khác, hoặc ít nhất trong túi xách hay ngăn kéo đóng. Úp mặt trên bàn tốt hơn để ngửa, nhưng vẫn nằm trong vòng tay với, nên mỗi lúc gặp đoạn khó bạn vẫn có thể cầm lên trong một giây. Khi ngủ, sạc máy ngoài phòng ngủ hoặc ở góc xa giường, dùng đồng hồ báo thức riêng nếu có thể.
Lý do không nằm ở chỗ điện thoại phát ra thứ gì bí ẩn, mà ở hai cơ chế đơn giản: thứ trong tầm mắt kéo một phần sự chú ý, và thứ trong tầm tay thì dễ thành phản xạ. Nghiên cứu về việc "chỉ cần điện thoại ở gần là đầu óc kém đi" có thật nhưng không chắc như thường được kể; bài này nói rõ cả phần đó, rồi đưa ra một bảng chọn chỗ để máy theo tình huống.
Nghiên cứu "điện thoại để gần" nói gì và chưa chắc ở đâu
Nghiên cứu hay được nhắc nhất là của Adrian Ward và cộng sự năm 2017. Người tham gia làm các bài đo trí nhớ làm việc và khả năng giải vấn đề trong ba điều kiện: điện thoại trên bàn úp mặt, trong túi hoặc cặp, hoặc để ở phòng khác. Nhóm để máy ở phòng khác làm tốt nhất, nhóm để trên bàn kém nhất, dù máy đã tắt tiếng. Nhóm tác giả gọi hiện tượng này là "brain drain", hiểu nôm na là một phần năng lực bị rút đi để kìm việc nghĩ tới máy.
Kết quả này lan rộng, nhưng một số nhóm nghiên cứu làm lại sau đó không thấy hiệu ứng, hoặc thấy hiệu ứng nhỏ hơn nhiều. Bằng chứng hiện nay vì thế nên đọc là: có thể có một cái giá nhỏ khi máy chỉ nằm đó, nhưng không chắc, và có lẽ khác nhau giữa người dùng nhiều và người dùng ít. Đừng xem nó là định luật.
Cái chắc hơn là cơ chế lực cản. Một hành động mất một giây sẽ xảy ra nhiều hơn hẳn hành động mất ba mươi giây. Điện thoại úp trên bàn cần một giây; trong ngăn kéo đóng cần vài giây và một quyết định; ở phòng khác cần đứng dậy, đi ra, và thường là lúc đứng dậy bạn đã nhận ra mình không thật sự cần nó. Ngay cả khi phần "brain drain" không đúng, khoảng cách vẫn giảm số lần cầm máy theo phản xạ.
Bảng chọn chỗ để máy theo tình huống
Không phải lúc nào cũng để máy sang phòng khác được. Bảng dưới đi từ ít lực cản tới nhiều lực cản; chọn mức cao nhất mà công việc của bạn cho phép.
| Chỗ để | Lực cản | Hợp khi | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Trên bàn, ngửa màn hình | Gần như không | Đang chờ một cuộc gọi cụ thể | Mỗi lần màn hình sáng là một lần bị kéo mắt |
| Trên bàn, úp mặt, im lặng | Một giây | Văn phòng mở, phải nghe gọi | Đỡ giật mắt, chưa đỡ phản xạ cầm lên |
| Trong túi xách hay ngăn kéo đóng | Vài giây | Làm việc tại bàn, vẫn muốn nghe chuông | Mức tối thiểu nên đạt cho khối giờ cần suy nghĩ |
| Trên kệ cách bàn vài bước | Phải đứng dậy | Làm ở nhà, phòng nhỏ | Để chuông nhỏ để vẫn nghe được cuộc gọi gấp |
| Phòng khác | Phải rời chỗ | Viết, học, làm việc khó 60–90 phút | Báo trước người nhà; cuộc gọi lặp lại vẫn nghe được nếu để chuông |
| Tủ khoá ở chỗ làm hoặc giao người khác giữ | Rất cao | Phòng thi, buổi học nhóm, buổi viết dồn | Chỉ dùng cho khối giờ có giờ kết thúc rõ |
Nếu công việc buộc bạn dùng điện thoại để xác thực đăng nhập hay nhận mã, cứ để máy ở mức "ngăn kéo đóng" và chỉ mở khi cần mã, thay vì để trên bàn cả buổi.
Có một điều bảng không thể hiện: chỗ để máy nên đi cùng giờ kết thúc. "Để máy ở phòng khác cho đến khi xong" mơ hồ đến mức lo lắng về tin nhắn sẽ lớn dần sau mỗi mười lăm phút. "Để máy ở phòng khác đến mười giờ rưỡi" thì đầu óc biết rõ còn bao lâu, và yên tâm làm tiếp. Khi hết giờ, ra xem máy một lượt, trả lời những gì cần, rồi quyết định khối tiếp theo để máy ở đâu. Sau vài tuần, nhiều người thấy họ tự kéo dài khối giờ mà không cần cố gắng, vì những gì chờ ở điện thoại sau một tiếng rưỡi hiếm khi là việc gấp như họ từng lo.
Khi điện thoại là công cụ làm việc
Với nhiều nghề ở Việt Nam, điện thoại không chỉ là thứ gây xao nhãng mà là công cụ chính: nhân viên kinh doanh nhận khách qua ứng dụng nhắn tin, chủ cửa hàng nhận đơn, kỹ thuật viên nhận lịch sửa. Lời khuyên "để máy sang phòng khác" khi ấy không áp dụng được cả ngày.
Cách làm thực tế là chia ngày thành khối "máy là công cụ" và khối "máy không cần". Trong khối máy là công cụ, để máy trên giá đỡ, màn hình hướng lên, mở đúng ứng dụng công việc, và đóng các ứng dụng khác. Trong khối không cần, ví dụ một tiếng làm báo giá hay sổ sách, cất máy đi như người làm văn phòng. Khách nhắn trong khối ấy sẽ đợi chừng một tiếng; với phần lớn ngành bán lẻ, dịch vụ, khoảng chờ này chấp nhận được nếu bạn trả lời đều đặn ngay sau đó, và có thể cài sẵn câu tự trả lời báo giờ sẽ phản hồi. Một số người dùng hai thiết bị, hoặc hai hồ sơ người dùng trên cùng máy nếu hệ điều hành hỗ trợ, để tách công việc khỏi mạng xã hội; cách này hiệu quả nhưng không cần thiết với tất cả mọi người.
Điều quan trọng là quyết định trước khối giờ, không quyết định từng lúc. "Lát nữa rảnh thì cất máy" hiếm khi xảy ra, vì lúc nào cũng có lý do để để máy gần.
Văn phòng mở, phòng trọ một gian: khi không có "phòng khác"
Lời khuyên để máy sang phòng khác giả định bạn có phòng khác. Nhiều người làm việc trong văn phòng mở, ngồi sát nhau, hoặc ở phòng trọ một gian vừa ngủ vừa làm. Khi ấy, mục tiêu vẫn là tăng số bước cần làm để cầm máy, chỉ là bằng cách khác.
Ở văn phòng mở: để máy trong ngăn tủ cá nhân hay balo kéo khoá, đặt balo dưới gầm bàn phía chân, không treo trên lưng ghế ngay sau người. Nếu nơi làm việc có tủ đồ, gửi máy vào tủ trong khối giờ cần suy nghĩ và chỉ mang theo máy tính. Một số người dùng chiếc hộp nhỏ có nắp đặt ở góc bàn xa tay thuận; chiếc nắp nghe có vẻ vô nghĩa nhưng đủ tạo một nhịp dừng.
Ở phòng trọ một gian: chọn một chỗ cố định xa bàn học nhất, ví dụ trên nóc tủ quần áo, trên kệ cạnh cửa ra vào, hoặc trong túi áo khoác treo sau cửa. Quay lưng bàn học về phía đó nếu được. Quan trọng là chỗ ấy phải cố định: khi máy luôn ở một nơi, bạn không phải quyết định lại mỗi ngày, và việc với tới máy trở thành hành động phải đứng dậy, đi qua phòng, đủ để tự hỏi mình có thật cần không.
Chỗ để máy khi ngủ
Điện thoại trên đầu giường gây hai chuyện. Buổi tối, nó là thứ cuối cùng bạn nhìn: "xem nốt một chút" kéo giờ ngủ lùi lại, và nội dung kích thích cảm xúc (tranh cãi, tin xấu, công việc) khiến khó ngủ hơn. Buổi sáng, nó là thứ đầu tiên bạn cầm, và chưa kịp rửa mặt đã đọc tin nhắn công việc, tin tức, bình luận. Đầu óc bắt đầu ngày bằng việc phản ứng với thứ người khác gửi, thay vì việc bạn định làm.
Bằng chứng về riêng "cầm điện thoại khi vừa thức dậy làm hỏng cả buổi sáng" chưa nhiều và chủ yếu là khảo sát; còn mối liên hệ giữa dùng thiết bị trên giường buổi tối và ngủ muộn, ngủ kém thì được ghi nhận rộng hơn, dù khó tách nguyên nhân và kết quả. Dù vậy, đây là thay đổi rẻ, dễ thử và dễ đo.
Cách làm: đặt chỗ sạc cố định ngoài phòng ngủ, ở phòng khách hay hành lang. Dùng một đồng hồ báo thức đơn giản thay cho báo thức của máy. Nếu bắt buộc phải để máy trong phòng (ví dụ có người nhà ốm cần gọi), đặt ở chỗ phải ra khỏi giường mới với được, bật chế độ ngủ chỉ cho phép người thân gọi. Buổi sáng, tự hứa một việc nhỏ trước khi cầm máy: uống cốc nước, mở cửa sổ, ghi ba việc chính trong ngày.
Nếu bạn sống cùng người khác, thoả thuận chung giúp nhiều hơn quyết tâm riêng: cả nhà sạc máy ở một chỗ trên kệ phòng khách sau mười giờ tối chẳng hạn. Khi ai cũng làm, không ai thấy mình thiệt, và trẻ con trong nhà cũng học theo người lớn dễ hơn học theo lời dặn. Trong tuần đầu, tối nào cũng sẽ có lúc muốn ra lấy máy xem nốt một tin; hãy ghi việc muốn xem lên mẩu giấy đầu giường, sáng mai xem. Phần lớn những việc ấy, đến sáng không còn cần xem nữa.
Thí nghiệm năm ngày tự đo
Vì bằng chứng chung còn tranh cãi, cách chắc nhất là thử trên chính mình. Chọn một việc cần suy nghĩ lặp lại hằng ngày, như viết, đọc tài liệu chuyên môn, làm bài tập.
- Ngày 1 và 2: làm như thường, máy trên bàn úp mặt. Cuối buổi ghi: số lần cầm máy (đếm bằng gạch trên giấy), bạn làm được bao nhiêu (số trang, số bài), và chấm cảm giác "đầu tỉnh" từ 1 đến 5 cho riêng mình.
- Ngày 3 và 4: cùng việc, cùng giờ, máy để phòng khác, im lặng nhưng để chuông cho cuộc gọi lặp lại. Ghi đúng ba thứ như trên.
- Ngày 5: chọn chỗ bạn thấy hợp hơn và làm tiếp, ghi lại lần nữa.
- So sánh. Nếu khác biệt rõ, giữ cách mới. Nếu gần như không khác, có thể với bạn thói quen cầm máy không phải vấn đề chính, và nên tìm nguyên nhân khác: giờ làm việc không hợp, việc quá mơ hồ, hay đang mệt.
Đây là một thí nghiệm cá nhân, không phải nghiên cứu: không có nhóm đối chứng, và ngày nào cũng khác nhau. Nhưng nó cho bạn dữ liệu về chính mình, thứ mà không nghiên cứu nào cho được.
Câu hỏi thường gặp
Úp điện thoại xuống bàn có đủ không?
Úp mặt giúp tránh bị kéo mắt khi màn hình sáng, nhưng máy vẫn trong tầm tay nên phản xạ cầm lên vẫn còn. Với việc cần suy nghĩ liên tục từ một tiếng trở lên, nên cất vào túi, ngăn kéo hoặc để chỗ khác. Úp mặt là mức tối thiểu khi bắt buộc phải để máy trên bàn.
Tắt nguồn điện thoại có tốt hơn để sang phòng khác không?
Tắt nguồn tạo lực cản lớn vì khởi động lại mất thời gian, nhưng khiến người thân không gọi được bạn lúc khẩn. Với khối giờ ngắn và có giờ kết thúc rõ như giờ thi thử, tắt nguồn là lựa chọn gọn. Với khối giờ làm việc hằng ngày, để phòng khác kèm chuông cho cuộc gọi lặp lại cân bằng hơn.
Đeo đồng hồ thông minh thì để máy xa có ý nghĩa gì không?
Ít ý nghĩa nếu đồng hồ vẫn nhận mọi thông báo, vì nó đưa tất cả lên cổ tay. Nếu dùng đồng hồ, hãy cài nó chỉ nhận cuộc gọi và tin của vài người quan trọng, hoặc bật chế độ tập trung đồng bộ giữa hai thiết bị.
Dùng điện thoại làm báo thức thì làm sao để máy ngoài phòng ngủ?
Cách đơn giản nhất là mua một đồng hồ báo thức riêng. Nếu chưa có, đặt máy ở góc xa giường, ví dụ trên bàn gần cửa, để sáng ra phải đứng dậy mới tắt được chuông. Việc đứng dậy ấy cũng giúp tỉnh nhanh hơn.
Làm việc ở quán cà phê thì để điện thoại ở đâu?
Ở chỗ đông người, để máy trong túi xách đóng khoá, đặt dưới chân hoặc phía sau lưng ghế. Không để trên bàn vì vừa dễ cầm lên vừa dễ bị lấy trộm. Bật chế độ tập trung để rung không làm bạn giật mình.
Học sinh ôn bài có nên đưa điện thoại cho bố mẹ giữ không?
Có thể, nếu học sinh tự đồng ý và có giờ trả máy rõ ràng. Giữ máy như một hình phạt thường gây căng thẳng và khiến các em tìm cách dùng lén. Khi chính các em chọn gửi máy để ôn bài, cách này giảm phản xạ cầm máy mà không gây xung đột.