Các ứng dụng luyện não giúp bạn làm tốt hơn chính những bài tập trong ứng dụng, nhưng bằng chứng rằng chúng giúp tập trung tốt hơn trong công việc, học tập hay đời sống hằng ngày thì yếu và không nhất quán. Đây là kết luận của nhiều nghiên cứu lớn và tổng quan nghiêm túc trong hơn mười lăm năm qua: tiến bộ thường dừng ở bài tập đã luyện hoặc các bài rất giống nó, ít khi lan sang việc khác.
Không có nghĩa là luyện não vô hại tuyệt đối hay vô ích tuyệt đối. Nếu bạn thích và dùng nó như một hoạt động giải trí có thử thách, không sao. Vấn đề nằm ở lời hứa và ở chi phí cơ hội: thời gian bỏ ra có thể dùng cho những việc có bằng chứng tốt hơn. Bài này đi qua các nghiên cứu chính, giải thích khái niệm chuyển giao, và đưa ra danh sách câu hỏi để đọc lời quảng cáo.
Chuyển giao gần và chuyển giao xa: khái niệm cốt lõi
Toàn bộ tranh luận về luyện não xoay quanh một câu hỏi: tập bài A có giúp làm tốt việc B không? Các nhà nghiên cứu phân biệt theo khoảng cách giữa A và B.
| Loại | Nghĩa là | Ví dụ | Bằng chứng |
|---|---|---|---|
| Tiến bộ tại bài | Giỏi hơn chính bài đã luyện | Nhớ được dãy dài hơn trong bài nhớ dãy của ứng dụng | Rất mạnh, gần như luôn có |
| Chuyển giao gần | Giỏi hơn bài khác nhưng rất giống | Nhớ dãy chữ tốt hơn sau khi luyện nhớ dãy số | Có ở nhiều nghiên cứu, mức vừa |
| Chuyển giao xa | Giỏi hơn ở năng lực khác hẳn | Hiểu bài đọc tốt hơn, làm toán tốt hơn sau khi luyện nhớ dãy | Yếu, không nhất quán |
| Chuyển giao ra đời sống | Tập trung tốt hơn khi làm việc, học, lái xe | Ít quên việc ở chỗ làm, đọc tài liệu lâu hơn | Rất ít bằng chứng chắc chắn |
Lời quảng cáo thường dùng bằng chứng ở hàng một hoặc hai (“người dùng cải thiện điểm số trong ứng dụng”) để hứa hẹn ở hàng bốn (“tập trung tốt hơn trong công việc”). Khoảng cách giữa hai hàng đó là chỗ phần lớn nghiên cứu nghiêm túc không tìm thấy cầu nối vững.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: trong nhiều thử nghiệm, nhóm đối chứng chỉ ngồi chờ, không làm gì. Khi so với nhóm đối chứng tích cực (làm một hoạt động khác tốn thời gian tương đương, như xem phim tài liệu hay làm câu đố thường), phần lợi ích của luyện não thường thu hẹp lại, cho thấy một phần tiến bộ đến từ kỳ vọng, sự quen thuộc với việc làm bài kiểm tra và động lực của người tham gia.
Lý do được nhiều nhà nghiên cứu đưa ra: kỹ năng nhận thức gắn chặt với nội dung và bối cảnh. Luyện nhớ dãy ô vuông nhấp nháy tạo ra chiến lược nhớ dãy ô vuông nhấp nháy, không tạo ra một “dung lượng” chung lớn hơn dùng được ở mọi nơi.
Những nghiên cứu lớn nói gì
Năm 2010, Adrian Owen và cộng sự công bố trên tạp chí Nature một nghiên cứu với hơn mười một nghìn người tham gia trực tuyến, luyện các bài tập nhận thức trong sáu tuần. Người tham gia tiến bộ rõ ở các bài đã luyện, nhưng gần như không có tiến bộ ở các bài kiểm tra nhận thức khác, kể cả những bài khá gần với nội dung luyện.
Năm 2013, Monica Melby-Lervåg và Charles Hulme công bố một phân tích tổng hợp về luyện trí nhớ làm việc, loại luyện tập từng được kỳ vọng nhiều nhất vì trí nhớ làm việc gắn với khả năng tập trung. Kết luận: có tiến bộ ngắn hạn ở các bài trí nhớ làm việc tương tự, nhưng không có bằng chứng thuyết phục về chuyển giao sang các năng lực như đọc hiểu, toán hay chú ý trong bài kiểm tra khác, và tiến bộ thường không bền.
Năm 2016, Daniel Simons và sáu đồng tác giả công bố một tổng quan dài trên tạp chí Psychological Science in the Public Interest, rà các nghiên cứu mà chính các công ty luyện não dẫn ra. Họ kết luận có bằng chứng phong phú rằng luyện tập cải thiện các bài đã luyện, ít bằng chứng hơn về các bài gần, và rất ít bằng chứng rằng luyện tập cải thiện năng lực nhận thức trong đời sống hằng ngày. Họ cũng chỉ ra nhiều nghiên cứu có thiết kế yếu: nhóm đối chứng không tương xứng, mẫu nhỏ, đo nhiều chỉ số rồi chỉ báo cáo chỉ số có kết quả.
Cùng năm 2016, Uỷ ban Thương mại Liên bang Mỹ đã xử một công ty ứng dụng luyện não vì quảng cáo những lợi ích không có đủ bằng chứng, như cải thiện kết quả học tập, công việc và làm chậm suy giảm nhận thức. Đây là ví dụ cho thấy khoảng cách giữa lời hứa và bằng chứng không chỉ là ý kiến của giới học thuật.
Trường hợp hay được dẫn để bênh vực: nghiên cứu ACTIVE
Nghiên cứu ACTIVE ở Mỹ, công bố kết quả đầu tiên năm 2002 trên tạp chí JAMA (Karlene Ball và cộng sự), là một thử nghiệm lớn với hơn hai nghìn người cao tuổi, chia vào các nhóm luyện trí nhớ, luyện suy luận, luyện tốc độ xử lý thị giác, và nhóm đối chứng. Mỗi nhóm cải thiện ở đúng năng lực được luyện, và một số cải thiện còn thấy được sau nhiều năm. Các báo cáo theo dõi về sau ghi nhận nhóm luyện tốc độ xử lý có một số kết quả đáng chú ý ở các chỉ số đời sống, như tự đánh giá khả năng làm việc hằng ngày.
ACTIVE thường được dẫn như bằng chứng rằng luyện não “có tác dụng”. Đọc kỹ thì nó cũng xác nhận điều trung tâm: tác dụng mạnh nhất nằm ở chính năng lực được luyện. Các kết quả ở chỉ số đời sống thú vị nhưng là kết quả phụ, cần thêm nghiên cứu lặp lại, và chương trình luyện có người hướng dẫn trực tiếp chứ không phải một ứng dụng tải về.
Bài học rút ra: với người cao tuổi muốn giữ một năng lực cụ thể, chẳng hạn tốc độ nhận biết thị giác liên quan tới lái xe, luyện tập nhắm thẳng vào năng lực đó có thể có ích. Điều đó khác xa lời hứa chung “tăng khả năng tập trung”.
Đọc lời quảng cáo luyện não: tám câu hỏi
Khi gặp một ứng dụng hay khoá học hứa giúp tập trung tốt hơn, dùng các câu hỏi sau để đánh giá trước khi bỏ thời gian và tiền bạc.
- Lợi ích được hứa là ở trong ứng dụng hay ngoài đời? Nếu ngoài đời, đo bằng gì?
- Có nghiên cứu nào được công bố trên tạp chí có bình duyệt không, hay chỉ có “nghiên cứu nội bộ”, lời chứng thực?
- Nhóm đối chứng làm gì? Nếu nhóm đối chứng không làm gì cả, tiến bộ có thể chỉ do kỳ vọng và quen bài.
- Bao nhiêu người tham gia, theo dõi bao lâu? Vài chục người trong vài tuần là quá ít để kết luận về đời sống.
- Ai trả tiền cho nghiên cứu? Nghiên cứu do chính công ty tài trợ không tự động sai, nhưng cần được lặp lại độc lập.
- Kết quả có được lặp lại bởi nhóm khác không?
- Lời hứa có dùng những cụm như “tăng chỉ số não”, “đánh thức tiềm năng”, “được khoa học chứng minh” mà không dẫn nguồn cụ thể?
- Thời gian dùng ứng dụng mỗi ngày có đang lấy mất thời gian của những việc có bằng chứng tốt hơn như ngủ, vận động, đọc sách?
Nếu một sản phẩm trả lời tốt hầu hết các câu này, nó đáng cân nhắc hơn. Nếu không, hãy coi nó là giải trí có thử thách, dùng khi thích, không kỳ vọng nó thay đổi khả năng làm việc của bạn.
Thay vào đó: những việc có bằng chứng tốt hơn cho sự tập trung
Nếu mục tiêu là tập trung tốt hơn ngoài đời, các hướng sau có cơ sở vững hơn, và phần lớn không tốn tiền.
| Việc | Vì sao | Bắt đầu thế nào |
|---|---|---|
| Ngủ đủ, đều giờ | Thiếu ngủ làm giảm chú ý duy trì rõ rệt | Cố định giờ dậy, kể cả cuối tuần |
| Vận động thể lực | Tác dụng tích cực mức vừa và nhỏ lên chức năng điều hành; tốt cho giấc ngủ, tâm trạng | Đi bộ nhanh ba mươi phút vài lần mỗi tuần |
| Giảm ngắt quãng | Mỗi lần bị ngắt quãng phải khởi động lại | Tắt thông báo không cần, cất điện thoại khi làm |
| Tập chính việc mình cần | Tiến bộ ở đúng việc đó là loại tiến bộ có bằng chứng mạnh nhất | Khối làm việc liền mạch tăng dần |
| Hoạt động đòi chú ý liền mạch mà bạn thích | Tập ở lại với một việc, có niềm vui | Đọc sách, nhạc cụ, chơi cờ với người thật, thủ công |
| Giữ quan hệ xã hội, học điều mới | Gắn với sức khoẻ nhận thức lâu dài ở người lớn tuổi theo nhiều nghiên cứu quan sát | Một lớp học, một nhóm sở thích |
Hàng cuối dựa trên nghiên cứu quan sát, tức là thấy mối liên quan nhưng chưa chắc là quan hệ nhân quả. Dù vậy, đây là những hoạt động ít rủi ro và có lợi ích khác ngoài nhận thức, nên đáng làm.
Khi nào lo lắng về trí nhớ, sự chú ý thì nên gặp bác sĩ thay vì tải ứng dụng
Nhiều người tìm đến ứng dụng luyện não vì lo: thấy mình hay quên, khó tập trung hơn trước, hoặc lo cho bố mẹ đang có tuổi. Nếu nỗi lo đó xuất phát từ những thay đổi rõ, kéo dài, như quên việc quen thuộc nhiều lần, lạc đường ở chỗ quen, khó theo dõi cuộc trò chuyện, người thân nhận thấy khác lạ, thì việc nên làm là đi khám, không phải luyện ứng dụng. Nhiều nguyên nhân gây giảm trí nhớ và sự chú ý có thể được kiểm tra và xử lý: thiếu ngủ, tâm trạng, nghe kém, tác dụng phụ của thuốc, một số bệnh nội khoa.
Bác sĩ đa khoa là điểm khởi đầu tốt; họ có thể chuyển sang chuyên khoa thần kinh, lão khoa hay tâm thần khi cần. Ứng dụng luyện não không phải công cụ chẩn đoán, và điểm số trong ứng dụng tăng hay giảm không cho biết tình trạng sức khoẻ của bạn.
Một điều nữa đáng nói: điểm số trong ứng dụng có thể tạo cảm giác yên tâm giả. Người thân thấy bố mẹ “vẫn đạt điểm cao mỗi ngày” và nghĩ mọi thứ ổn, trong khi những thay đổi trong sinh hoạt thật, như quên tắt bếp, nhầm thuốc, bị lừa qua điện thoại, mới là thông tin quan trọng. Nên nhìn vào cuộc sống thật hơn là bảng điểm.
Câu hỏi thường gặp
Luyện não có giúp phòng sa sút trí tuệ không?
Hiện chưa có bằng chứng đủ mạnh để khẳng định ứng dụng luyện não phòng được sa sút trí tuệ. Các yếu tố được nghiên cứu nhiều hơn về nguy cơ sa sút trí tuệ gồm vận động, kiểm soát huyết áp, nghe tốt, giữ kết nối xã hội, học tập suốt đời. Mọi lo lắng cụ thể nên hỏi bác sĩ.
Chơi ô chữ, sudoku có khác ứng dụng luyện não không?
Về mặt chuyển giao, tương tự: bạn giỏi hơn ở ô chữ, sudoku. Nghiên cứu quan sát thấy người hay làm các hoạt động trí óc có nhận thức tốt hơn khi về già, nhưng chưa rõ hoạt động là nguyên nhân hay người có nhận thức tốt hơn thì làm các hoạt động này nhiều hơn. Làm vì thích là lý do tốt.
Trẻ em dùng ứng dụng luyện chú ý có giúp học tốt hơn không?
Bằng chứng ở trẻ em cũng cho thấy tiến bộ chủ yếu ở bài đã luyện, chuyển giao sang học tập ở trường còn yếu. Phụ huynh lo con khó tập trung nên trao đổi với giáo viên, bác sĩ nhi; thời gian của trẻ thường có ích hơn khi dành cho ngủ đủ, vận động, đọc sách cùng người lớn.
Nếu luyện não không có hại thì sao không dùng?
Dùng vì thích, như một hoạt động giải trí có thử thách, thì không sao. Rủi ro nằm ở chi phí cơ hội và kỳ vọng sai: dành nhiều thời gian và tiền mà nghĩ rằng đang cải thiện khả năng làm việc, trong khi thời gian đó có thể dành cho ngủ, vận động, hay tập chính việc cần làm.
Có nghiên cứu nào cho thấy luyện não có tác dụng thật không?
Có những nghiên cứu cho kết quả tích cực, nhất là ở chính bài đã luyện và một số kết quả ở người cao tuổi như trong nghiên cứu ACTIVE. Nhưng khi gộp nhiều nghiên cứu và xét thiết kế nghiêm ngặt, bằng chứng về lợi ích ngoài đời vẫn yếu. Kết luận này có thể thay đổi nếu có nghiên cứu mới chất lượng cao.