Không có chỗ học tốt nhất cho mọi việc: thư viện hợp với bài khó cần đọc, viết, giải liên tục trong yên lặng; quán cà phê hợp với việc nhẹ, việc lặp lại hoặc nghĩ ý tưởng, nơi tiếng ồn vừa phải không gây hại nhiều; ở nhà tiện và linh hoạt nhất nhưng cũng nhiều cám dỗ nhất (giường, tủ lạnh, người nhà, điện thoại). Chọn chỗ theo loại bài phải làm, không theo thói quen.
Ba yếu tố quyết định một chỗ học: có tiếng nói chuyện gần hay không, có thứ gì hấp dẫn trong tầm tay hay không, và chỗ đó có nhịp riêng (giờ mở cửa, người xung quanh cũng đang làm việc) hay không. Bài này phân tích ba loại chỗ theo ba yếu tố ấy, kèm bảng chọn theo loại bài, cách làm góc học ở nhà cho ra góc học, và thí nghiệm một tuần để tìm chỗ hợp với bạn.
Ba yếu tố quyết định một chỗ học
Tiếng nói chuyện gần. Như các nghiên cứu về hiệu ứng lời nói không liên quan cho thấy, tiếng người nói gần là loại âm thanh khó lờ đi nhất khi đọc, viết. Tiếng ồn chung đều đặn ít hại hơn nhiều. Vì vậy câu hỏi không phải "chỗ đó ồn hay yên" mà "có ai nói chuyện trong vòng vài mét không".
Cám dỗ trong tầm tay. Mọi thứ dễ hơn việc đang làm và nằm trong tầm với đều là đối thủ: điện thoại, giường, ti vi, đồ ăn vặt, việc nhà. Chỗ học tốt là chỗ mà để làm việc khác, bạn phải đứng dậy và đi một đoạn.
Nhịp và áp lực nhẹ từ môi trường. Một chỗ có giờ đóng cửa tạo ra hạn chót tự nhiên. Một chỗ mà ai cũng đang học hay làm việc tạo ra một chuẩn mực ngầm: ở đó, lướt điện thoại hay nằm ra là điều lạc lõng. Tâm lý học xã hội đã nghiên cứu tác động của sự hiện diện của người khác từ lâu; Robert Zajonc (1965) đề xuất rằng có người xung quanh làm tốt hơn những việc đã quen, nhưng có thể làm khó hơn với việc mới và phức tạp. Ở thư viện, người khác không theo dõi bạn, nên nhiều người chỉ cảm thấy phần lợi: một nhịp chung để bám theo. Với bài mới và rất khó, nếu thấy căng thẳng khi có người xung quanh, một góc khuất trong thư viện hay phòng riêng ở nhà có thể hợp hơn.
Thư viện: mạnh nhất cho bài khó
Thư viện hội đủ cả ba yếu tố: phòng đọc có quy định yên lặng, xung quanh không có giường hay tủ lạnh, ai cũng đang đọc hoặc viết. Đây là lý do nhiều người học ở nhà cả buổi không xong một chương nhưng ngồi thư viện hai tiếng lại xong. Hợp nhất với việc cần đọc sâu, viết dài, giải bài khó, ôn thi.
Điểm yếu của thư viện là phải đi lại, giờ mở cửa giới hạn, và đôi khi hết chỗ trong mùa thi. Thư viện trường đại học thường chỉ dành cho sinh viên của trường; thư viện công cộng của tỉnh, thành phố mở cho người dân, thường cần làm thẻ. Một số thư viện có phòng thảo luận nhóm riêng, tách khỏi phòng đọc yên lặng; dùng đúng phòng cho đúng việc.
Để tận dụng thư viện, hãy mang theo đúng việc cần làm, không mang "cả balo môn học". Ngồi ở chỗ quay lưng ra lối đi, tránh bàn gần cửa ra vào và quầy thủ thư, nơi người qua lại nhiều. Để điện thoại trong balo. Đặt mục tiêu cho buổi trước khi tới; vì đi lại đã tốn công, người ta có xu hướng muốn buổi học đáng giá hơn, và đó là động lực tốt.
Quán cà phê: hợp việc nhẹ và việc cần nghĩ ý tưởng
Mehta, Zhu và Cheema (2012) cho người tham gia làm các bài sáng tạo trong các mức tiếng ồn nền khác nhau; mức ồn vừa phải, tương đương một quán cà phê đông vừa, cho kết quả sáng tạo tốt hơn mức yên tĩnh, còn mức ồn cao thì kém hơn. Các tác giả giải thích rằng ồn vừa phải làm suy nghĩ hơi khó khăn hơn một chút, đẩy người ta nghĩ rộng hơn. Lưu ý: đó là bài sáng tạo, không phải đọc hiểu hay học thuộc, và tiếng ồn trong thí nghiệm là tiếng nền hỗn hợp, không phải một cuộc trò chuyện rõ ràng ở bàn bên.
Áp dụng vào việc học: quán cà phê có thể hợp với nghĩ dàn ý tiểu luận, lên ý tưởng cho dự án, làm bài tập quen dạng, sắp xếp ghi chép. Nó kém hợp với đọc giáo trình khó hay học thuộc, nhất là khi ngồi gần bàn có người nói chuyện to. Nếu chọn quán, chọn chỗ góc, xa quầy pha chế và loa, đi vào giờ vắng.
Một điểm cộng ít được nói tới của quán cà phê là nó giúp bắt đầu: rời khỏi nhà, gọi đồ uống, ngồi xuống, mở vở là một chuỗi nghi thức rõ ràng. Với người hay trì hoãn ở nhà, chuỗi nghi thức ấy có giá trị thật. Điểm trừ là wifi và điện thoại: ở quán, bạn vẫn có mọi cám dỗ của internet, nên chế độ tập trung trên máy vẫn cần.
Ở nhà: tiện nhất, khó nhất
Ở nhà không tốn thời gian đi lại, học được bất cứ giờ nào, có đủ tài liệu. Nhưng nhà là nơi đầu óc đã gắn với nghỉ ngơi, ăn uống, giải trí, và mọi cám dỗ đều trong tầm tay. Nhiều người ngồi vào bàn ở nhà rồi đứng dậy lấy nước, ngó tủ lạnh, nằm "năm phút", và buổi học tan đi mà không có lúc nào quyết định bỏ.
Ở nhà học được tốt nếu có một góc chỉ dành cho học: một bàn, kể cả nhỏ, không dùng để ăn hay xem phim; ngồi quay lưng về phía giường và ti vi nếu được; trên bàn chỉ có đồ của việc đang làm. Ý tưởng là gắn chỗ với việc: lâu dần, ngồi vào góc đó là đầu óc tự chuyển sang chế độ học. Nếu nhà quá chật, dùng một vật làm tín hiệu thay cho chỗ, như một chiếc đèn bàn chỉ bật khi học, một tấm lót bàn trải ra khi học và cất đi khi xong.
Thoả thuận với người trong nhà cũng cần như ở ký túc xá: giờ học, không gọi làm việc vặt trong giờ đó, ti vi nhỏ tiếng. Nếu sau những thay đổi này vẫn không học được ở nhà, đó là dữ liệu, không phải thất bại: có những người và những hoàn cảnh chỉ hợp học ở ngoài.
Một cách trung gian cho người ở nhà là chia ngày: buổi sáng học ở nhà khi người nhà đi làm, đi học, nhà yên; buổi chiều hoặc tối, lúc nhà đông, mang phần việc khó ra thư viện hay để lại cho hôm sau, và chỉ làm việc nhẹ ở nhà. Nhà không yên cả ngày, nhưng thường có những khung yên nhất định; tìm ra chúng giống như tìm khung yên tĩnh ở ký túc xá.
Thi ở chỗ lạ: có nên ôn ở nhiều nơi
Kỳ thi gần như không bao giờ diễn ra ở chỗ bạn ôn: phòng thi lạ, bàn ghế lạ, ánh sáng lạ. Có một hướng nghiên cứu cũ về ảnh hưởng của bối cảnh lên việc nhớ lại. Godden và Baddeley (1975) cho thợ lặn học danh sách từ dưới nước hoặc trên bờ; họ nhớ lại tốt hơn khi được kiểm tra ở đúng nơi đã học. Smith, Glenberg và Bjork (1978) thấy học cùng một nội dung ở hai phòng khác nhau giúp nhớ tốt hơn học hai lần ở cùng một phòng.
Những kết quả này thường được kể quá lên. Các nghiên cứu về sau cho thấy hiệu ứng của địa điểm nhỏ hơn và không ổn định, và gần như biến mất khi người học có cách tự nhớ lại bối cảnh hoặc khi kiến thức đã được ôn kỹ. Không nên chọn chỗ học chỉ vì lý do này.
Điều có thể rút ra một cách khiêm tốn: nếu bạn chỉ quen học ở đúng một góc, với đúng một cốc trà, đúng một bản nhạc, thì trong phòng thi thiếu hết những thứ ấy có thể thấy chông chênh. Vài buổi làm đề ở thư viện hoặc một phòng khác trong những tuần cuối, trong điều kiện gần với phòng thi (không nhạc, không điện thoại, có giờ), giúp bạn quen với việc tập trung ở chỗ lạ. Đó là luyện sự chú ý, không phải mẹo nhớ.
Bảng chọn chỗ theo loại bài
Ghép loại bài với chỗ học theo ba yếu tố ở trên. Dấu "nên" là lựa chọn đầu tiên, "được" là dùng được khi cần, "tránh" là chỗ dễ làm hỏng buổi học.
| Loại bài | Thư viện | Quán cà phê | Ở nhà |
|---|---|---|---|
| Đọc giáo trình khó, học thuộc | Nên | Tránh | Được, nếu có góc riêng và nhà yên |
| Viết tiểu luận dài, luận văn | Nên | Được cho phần lên ý, tránh phần viết chính | Được, sáng sớm |
| Giải bài tập khó, ôn thi | Nên | Tránh | Được |
| Làm bài tập quen dạng, chép lại vở | Được | Nên | Nên |
| Nghĩ ý tưởng, lập dàn ý, thảo luận nhóm | Phòng thảo luận nếu có | Nên | Được |
| Học trực tuyến có nói | Tránh phòng đọc yên lặng | Tránh | Nên |
Đi lại cũng là chi phí: nếu mất một tiếng đi về để ngồi thư viện hai tiếng, có khi ở nhà với góc học tốt vẫn hơn. Cộng cả thời gian đi lại vào khi so sánh.
Thí nghiệm một tuần ba chỗ
Để biết chỗ nào hợp với bạn cho từng loại bài, hãy thử có hệ thống thay vì đổi theo cảm hứng:
- Chọn một loại bài lặp lại trong tuần, ví dụ đọc một chương hoặc làm một đề.
- Chia tuần: hai buổi ở thư viện, hai buổi ở quán, hai buổi ở nhà, cùng độ dài, cố gắng cùng khung giờ.
- Mỗi buổi ghi: thời gian thật sự làm việc (trừ lúc đi lại, gọi đồ, lướt máy), lượng việc xong, số lần bị gián đoạn, và chấm mức "vào việc" từ 1 đến 5 cho riêng mình.
- Cuối tuần, so sánh theo lượng việc xong mỗi giờ thật sự làm và tổng thời gian kể cả đi lại.
- Lặp lại với một loại bài khác nếu muốn; kết quả có thể khác nhau giữa đọc và làm bài tập.
Nhiều người thấy kết quả không như dự đoán: ai nghĩ mình học tốt ở quán có thể thấy thư viện cho gấp rưỡi lượng việc, ai nghĩ ở nhà không học được có thể thấy với góc học mới thì được. Đổi chỗ thỉnh thoảng cũng giúp chống chán trong những mùa ôn dài.
Câu hỏi thường gặp
Học ở quán cà phê có tập trung hơn ở nhà không?
Với người hay trì hoãn ở nhà, đi ra quán giúp bắt đầu dễ hơn và tiếng ồn vừa phải không hại nhiều cho việc nhẹ. Nhưng với việc đọc khó, học thuộc, tiếng nói chuyện ở bàn bên làm kém đi. Chọn quán theo loại bài, ngồi xa loa và quầy.
Thư viện đông, ồn vào mùa thi thì sao?
Đi sớm vào giờ mở cửa, chọn chỗ xa lối đi, mang nút tai. Nếu thư viện có quy định yên lặng mà vẫn ồn, có thể báo nhẹ với thủ thư. Thử thư viện công cộng hoặc phòng tự học khác trong trường nếu thư viện chính quá tải.
Có nên đổi chỗ học thường xuyên không?
Đổi chỗ thỉnh thoảng giúp chống chán trong những mùa ôn dài. Nhưng đổi liên tục khiến mất thời gian làm quen chỗ mới. Một cách cân bằng là có một chỗ chính cho bài khó và một hai chỗ phụ cho việc nhẹ hoặc khi chỗ chính không dùng được.
Nhà chật không có bàn riêng thì làm góc học thế nào?
Dùng một vật làm tín hiệu thay cho chỗ cố định: bàn gấp nhỏ, đèn bàn chỉ bật khi học, tấm lót bàn trải ra khi học. Ngồi quay lưng về phía giường và ti vi. Thống nhất giờ yên tĩnh với người trong nhà.
Học ở thư viện có cần mang laptop không?
Chỉ mang khi việc thật cần máy, ví dụ viết tiểu luận hay tra tài liệu số. Nếu việc là đọc sách hay làm bài trên giấy, để máy ở nhà giúp bớt một nguồn xao nhãng. Khi mang máy, tắt thông báo và đóng ứng dụng nhắn tin.
Học ở nhà có nên ngồi giường cho thoải mái không?
Giường gắn với ngủ và nghỉ, nên học trên giường dễ buồn ngủ và lâu dần có thể khiến khó ngủ hơn vì đầu óc gắn giường với việc học. Ngồi bàn, kể cả bàn nhỏ hay bàn gấp, giúp tách hai việc rõ ràng hơn.