Nghe nhạc khi học có nên hay không tuỳ vào loại bài và loại nhạc: nhạc có lời thường làm kém các việc dùng ngôn ngữ như đọc hiểu, viết, học thuộc; nhạc không lời, nhịp vừa, âm lượng nhỏ ít gây hại hơn và có thể giúp tâm trạng khi làm việc lặp lại như chép bài, làm bài tập quen dạng, vẽ. Với việc khó và mới, yên lặng hoặc tiếng ồn nền đều đặn thường là lựa chọn an toàn nhất.
Ngoài loại nhạc còn có khác biệt giữa người với người: người quen học với nhạc ít bị ảnh hưởng hơn người không quen, và bài hát mới, bài mình rất thích thường kéo sự chú ý nhiều hơn bài quen tai. Bài này tóm tắt điều nghiên cứu nói, giải thích vì sao "hiệu ứng Mozart" bị thổi phồng, đưa ra bảng chọn âm thanh theo việc, và một thử nghiệm hai tuần để bạn tự kết luận cho mình.
Vì sao lời bài hát làm khó việc đọc và viết
Từ thập niên 1970–1980, các nhà tâm lý học nhận thức đã ghi nhận hiệu ứng lời nói không liên quan: khi người ta phải ghi nhớ hay xử lý thông tin bằng chữ, tiếng nói xung quanh làm họ kém đi, dù được dặn bỏ qua. Lời bài hát là một dạng lời nói. Khi bạn đọc một đoạn văn trong lúc tai nghe một câu hát, hai luồng ngôn ngữ tranh nhau cùng một nguồn lực xử lý.
Perham và Currie (2014) cho người tham gia làm bài đọc hiểu trong các điều kiện: yên lặng, nhạc không lời, nhạc có lời họ thích, nhạc có lời họ không thích. Kết quả đọc hiểu tốt nhất khi yên lặng hoặc có nhạc không lời, và kém đi rõ khi có nhạc có lời, bất kể họ có thích bài đó hay không. Đây là một nghiên cứu trong số nhiều nghiên cứu cùng hướng, với mẫu không lớn, nhưng kết luận "lời bài hát gây hại cho việc đọc" khá nhất quán trong lĩnh vực này.
Nếu lời hát bằng tiếng bạn hiểu, ảnh hưởng thường mạnh hơn; lời bằng tiếng bạn không hiểu vẫn có ảnh hưởng nhưng thường nhẹ hơn. Với việc học ngoại ngữ, nghe nhạc có lời bằng chính ngôn ngữ đang học trong lúc làm bài ngữ pháp là kiểu chồng chéo khó nhất. Podcast và video phát nền còn tệ hơn nhạc, vì toàn bộ là lời nói và có nội dung kéo bạn nghe theo.
"Hiệu ứng Mozart" và điều nhạc thật sự làm được
Năm 1993, Rauscher, Shaw và Ky công bố trên tạp chí Nature rằng sinh viên nghe mười phút một bản sonata của Mozart làm tốt hơn một bài suy luận không gian ngay sau đó. Báo chí biến kết quả nhỏ này thành "nghe Mozart làm thông minh hơn", rồi đến các sản phẩm nhạc cho trẻ em. Thực tế, hiệu ứng trong nghiên cứu gốc kéo dài chỉ khoảng mười lăm phút, chỉ ở một loại bài, và các tổng hợp nghiên cứu sau đó thấy nó nhỏ hoặc không đáng kể.
Thompson, Schellenberg và Husain (2001) đưa ra cách giải thích hợp lý hơn: nhạc vui, nhịp nhanh làm người nghe tỉnh táo và tâm trạng tốt hơn, và chính điều đó giúp họ làm bài tốt hơn một chút. Nhạc buồn, chậm thì không có tác dụng ấy. Đây gọi là giả thuyết kích thích và tâm trạng (arousal and mood).
Điều này gợi ý cách dùng nhạc khôn ngoan: nghe nhạc mình thích trước khi học, hoặc trong giờ nghỉ, để vào trạng thái tỉnh táo, dễ chịu; còn trong lúc làm việc cần ngôn ngữ, tắt nhạc hoặc chuyển sang âm thanh nền. Bạn lấy được phần lợi về tâm trạng mà không chịu phần hại về chú ý.
Chọn âm thanh theo loại việc học
Bảng dưới là gợi ý xuất phát dựa trên các cơ chế nêu ở trên. Mỗi người có thể khác; dùng nó làm điểm bắt đầu cho thử nghiệm của riêng bạn.
| Loại việc | Ví dụ | Âm thanh gợi ý | Tránh |
|---|---|---|---|
| Đọc hiểu, học thuộc, viết | Đọc giáo trình, viết tiểu luận, học từ vựng | Yên lặng; hoặc tiếng ồn nền đều (mưa, quạt) nếu xung quanh ồn | Nhạc có lời, podcast, video |
| Giải bài toán, lập luận mới | Bài tập khó chưa gặp dạng | Yên lặng hoặc nhạc không lời rất nhỏ, quen tai | Nhạc mới, nhạc nhiều biến đổi |
| Việc lặp lại, quen tay | Chép lại vở, làm bài tập quen dạng, vẽ biểu đồ, sắp xếp tài liệu | Nhạc không lời; có thể nhạc có lời quen thuộc, nhỏ tiếng | Âm lượng lớn |
| Làm việc tay chân kèm học | Làm mô hình, thí nghiệm ở nhà, vẽ | Nhạc bạn thích, kể cả có lời | Nhạc làm bạn dừng tay để hát theo |
| Trước khi học, giờ nghỉ | Năm đến mười phút trước khối học | Nhạc vui, nhịp vừa giúp vào trạng thái tỉnh | Lướt video ngắn thay cho nghe nhạc |
Một lưu ý thực tế: danh sách phát trên ứng dụng nghe nhạc miễn phí thường có quảng cáo chen giữa, mỗi quảng cáo là một lần lời nói bất ngờ kéo bạn ra khỏi bài. Nếu dùng âm thanh khi học, chọn trước một danh sách hoặc một tệp tiếng ồn nền dài, tải sẵn, để không phải chạm vào máy giữa chừng.
Những khác biệt giữa người với người
Quen học với nhạc hay không. Người đã quen học với nhạc nền nhiều năm thường bị ảnh hưởng ít hơn người hiếm khi nghe. Điều này không có nghĩa nhạc giúp họ, mà là họ đã quen lờ nó đi phần nào.
Tính cách. Một số nghiên cứu của Adrian Furnham và cộng sự gợi ý người hướng nội bị nhạc nền làm kém đi nhiều hơn người hướng ngoại ở các bài nhận thức. Kết quả không hoàn toàn nhất quán, nhưng nếu bạn thấy mình nhạy với âm thanh, đó có thể không phải tưởng tượng.
Bài quen hay bài mới. Bài hát mới lạ kéo sự chú ý mạnh hơn vì não đang xử lý điều chưa biết. Bài đã nghe hàng trăm lần trở thành nền dễ hơn. Danh sách phát cố định thường hợp hơn chế độ gợi ý bài mới.
Thích hay không thích. Bài mình rất thích có thể kéo mình hát theo, nghĩ về kỷ niệm. Bài mình ghét làm khó chịu. Nhạc trung tính, dễ chịu vừa phải thường là nền tốt nhất.
Mức độ khó của bài học. Cùng một bản nhạc, khi làm bài dễ có thể không sao, khi gặp đoạn khó thì thành gánh. Nhiều người tự nhiên tắt nhạc khi gặp đoạn khó; đó là phản xạ đúng, và đáng biến thành quy tắc: gặp chỗ khó thì tắt nhạc trước khi làm tiếp.
Tiếng ồn trắng, tiếng mưa và tai nghe
Khi xung quanh có tiếng nói chuyện không tắt được, như ở ký túc xá, nhà đông người, quán cà phê, một nền âm thanh đều đặn không mang nghĩa (tiếng ồn trắng, tiếng mưa, tiếng quạt) có thể che bớt lời nói, làm chúng khó hiểu hơn và vì thế ít kéo chú ý hơn. Bằng chứng về tác dụng trực tiếp của tiếng ồn trắng lên việc học còn lẫn lộn: có nghiên cứu ghi nhận có lợi cho một số nhóm, có nghiên cứu không thấy khác biệt. Vai trò chắc chắn hơn là che tiếng nói.
Với tai nghe, âm lượng là chuyện sức khoẻ chứ không chỉ chuyện tập trung. Nghe nhiều giờ mỗi ngày ở âm lượng lớn có thể làm tổn thương thính lực dần dần. Nhiều hướng dẫn về nghe an toàn khuyên giữ âm lượng ở mức vừa phải và cho tai nghỉ sau mỗi khoảng thời gian dài; nếu người bên cạnh nghe được tiếng nhạc từ tai nghe của bạn, có lẽ đang quá to. Nếu thấy ù tai hoặc nghe kém sau khi dùng tai nghe, nên đi khám tai mũi họng.
Một mẹo nhiều người thấy hữu ích: dùng cùng một bản âm thanh nền cho mọi buổi học. Sau vài tuần, chính âm thanh ấy trở thành tín hiệu "giờ học", giúp vào việc nhanh hơn, giống như thói quen pha một ấm trà trước khi ngồi vào bàn.
Khi yên lặng lại thấy khó chịu
Có những người nói họ không thể học trong yên lặng: phòng im quá thì nghe rõ tiếng tim đập, tiếng xe xa, và nhất là nghe rõ suy nghĩ của chính mình, những lo lắng về kỳ thi, về chuyện nhà. Với họ, nhạc không phải để vui mà để lấp khoảng trống ấy. Đây là trải nghiệm có thật và đáng tôn trọng, không phải sự yếu kém.
Nếu bạn ở trong trường hợp này, có vài lựa chọn giữ được phần lợi mà bớt phần hại. Một là dùng tiếng ồn nền không lời thay cho nhạc có lời: tiếng mưa, tiếng quạt, tiếng sóng lấp được khoảng im mà không tranh chỗ với chữ. Hai là dùng nhạc không lời quen tai, rất nhỏ, đủ để biết là có. Ba là trước khi vào khối học, dành hai ba phút viết ra những điều đang lo, rồi gấp giấy lại; nhiều người thấy khi nỗi lo đã có chỗ trên giấy, yên lặng bớt nặng nề hơn.
Nếu lo lắng mạnh đến mức không ngồi yên được trong bất kỳ khung giờ nào, hoặc kèm mất ngủ, hồi hộp kéo dài, thì vấn đề không còn là chọn nhạc nữa. Nói chuyện với người tin cậy, và cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý học đường hoặc bác sĩ.
Thử nghiệm hai tuần tự kết luận
Vì khác biệt cá nhân lớn, cách chắc nhất là tự so sánh. Chọn một loại việc lặp lại đều đặn, ví dụ đọc một chương giáo trình hoặc làm một đề luyện.
- Chọn ba điều kiện: yên lặng (hoặc nút tai), nhạc không lời quen tai nhỏ tiếng, và nhạc có lời bạn hay nghe.
- Xếp luân phiên trong hai tuần, mỗi điều kiện khoảng bốn năm buổi, cùng giờ trong ngày nếu được.
- Sau mỗi buổi đọc, viết ra không xem sách ba ý chính của chương; sau mỗi đề luyện, ghi số câu làm được trong thời gian cố định. Đừng chỉ dựa vào cảm giác "hôm nay học vào".
- Ghi thêm số lần bạn chạm vào máy để đổi bài, tua, chỉnh âm lượng. Mỗi lần chạm máy là một lần rời bài, dù chỉ vài giây, và con số này thường cao hơn bạn đoán.
- Cuối hai tuần, so ba điều kiện. Chọn cách cho kết quả tốt nhất cho loại việc ấy, kể cả khi đó không phải cách bạn thích nhất.
Nhiều người ngạc nhiên khi thấy cảm giác thích thú và kết quả thật không đi cùng nhau: học với nhạc yêu thích thấy dễ chịu hơn, nhưng ba ý chính viết ra lại ít hơn. Biết điều đó, bạn có thể giữ nhạc cho những việc hợp và tắt nó cho những việc cần.
Câu hỏi thường gặp
Nghe nhạc không lời khi học có tốt hơn yên lặng không?
Với việc đọc, viết, học thuộc, yên lặng thường tốt bằng hoặc tốt hơn. Nhạc không lời nhỏ tiếng có thể giúp tâm trạng khi làm việc lặp lại, hoặc che bớt tiếng ồn xung quanh. Hãy thử cả hai và so kết quả thật, không chỉ cảm giác.
Nhạc lofi, nhạc thư giãn có giúp tập trung không?
Các loại nhạc nền nhịp chậm, không lời, ít biến đổi thường ít gây phân tán, và với một số người giúp tạo không khí học. Chưa có bằng chứng chắc chắn rằng thể loại nào giúp tập trung hơn yên lặng. Chọn loại không kéo bạn chú ý vào bài nhạc là được.
Học ngoại ngữ có nên nghe nhạc bằng ngoại ngữ đó không?
Nghe nhạc bằng ngoại ngữ đang học là cách luyện nghe tốt khi đó là hoạt động chính. Nhưng khi đang làm bài ngữ pháp hay đọc hiểu, lời hát bằng chính ngôn ngữ ấy sẽ tranh chỗ với bài. Tách hai việc ra thay vì làm cùng lúc.
Đeo tai nghe chống ồn không phát gì có được không?
Được, và với nhiều người đây là cách tốt nhất: giảm tiếng ồn xung quanh mà không thêm âm thanh mới. Tai nghe chống ồn giảm tiếng ồn đều tốt hơn tiếng nói; nếu xung quanh có người nói chuyện, có thể thêm tiếng ồn nền nhỏ.
Trẻ em làm bài tập có nên nghe nhạc không?
Trẻ nhỏ thường dễ bị âm thanh kéo đi hơn người lớn, nhất là nhạc có lời và video. Khi con làm bài cần đọc, viết, nên giữ yên tĩnh; có thể dùng nhạc cho các hoạt động như tô màu, xếp đồ. Phần giúp trẻ tập trung có bài riêng trong chuyên mục dành cho phụ huynh.
Nghe nhạc trước khi thi có giúp không?
Nghe nhạc vui, nhịp vừa trước giờ thi có thể giúp tâm trạng thoải mái và tỉnh táo hơn, theo hướng của giả thuyết kích thích và tâm trạng. Nó không làm bạn thông minh hơn, nhưng giảm căng thẳng cũng là có ích. Chú ý quy chế thi về việc mang thiết bị vào phòng.