Học một nhạc cụ, chơi cờ, đan móc, làm mộc hay chơi một môn thể thao đều là chỗ tốt để tập ở lại với một việc liền mạch, nhưng đừng kỳ vọng chúng làm tăng “sức tập trung chung” dùng được ở mọi việc khác. Các tổng quan nghiên cứu cho thấy lợi ích nhận thức của những hoạt động này chủ yếu nằm trong chính hoạt động; chuyển giao sang năng lực khác hẳn, như làm toán hay đọc hiểu, thì yếu.
Điều sở thích mang lại chắc chắn hơn là: một khoảng mỗi ngày bạn tập giữ chú ý mà không có áp lực công việc, cơ hội trải qua trạng thái say mê vào việc, nghỉ ngơi thật sự khỏi màn hình, và với thể thao, những lợi ích cho giấc ngủ, tâm trạng và một phần chức năng điều hành. Bài này giải thích bằng chứng, giúp chọn hoạt động hợp mình, và chỉ cách tập để sở thích thật sự luyện được sự chú ý.
Bằng chứng: chơi cờ và học nhạc có làm người ta thông minh, tập trung hơn không
Từ lâu đã có niềm tin rằng chơi cờ làm trẻ giỏi toán, học đàn làm trẻ thông minh hơn. Năm 2017, Giovanni Sala và Fernand Gobet công bố một bài tổng hợp với tiêu đề đặt thẳng câu hỏi chuyển giao xa có tồn tại không, rà các phân tích tổng hợp về luyện cờ, luyện nhạc và luyện trí nhớ làm việc. Kết luận của họ: khi xét các nghiên cứu có thiết kế tốt, đặc biệt có nhóm đối chứng tích cực, lợi ích lan sang các năng lực nhận thức và học tập khác rất nhỏ hoặc gần như bằng không.
Kết quả này gây tranh luận, và một số nhà nghiên cứu cho rằng có những lợi ích nhỏ ở một số nhóm, hoặc lợi ích gắn với bối cảnh học như sự kiên trì, kỷ luật luyện tập. Nhưng cách hiểu an toàn nhất hiện nay là: người chơi cờ giỏi hơn ở cờ, người chơi đàn giỏi hơn ở đàn, và điều đó không tự động thành tập trung tốt hơn khi đọc hợp đồng.
Vậy tại sao vẫn nên làm? Vì lý do chọn một sở thích không cần phải là chuyển giao nhận thức. Một hoạt động bạn thích, đòi chú ý liền mạch, cho bạn mỗi ngày một khoảng tập ở lại với một việc, tập nhận ra khi bị kéo đi và quay lại, trong điều kiện dễ chịu. Kỹ năng đó, khác với “dung lượng chú ý” trừu tượng, là thứ mang được vào công việc ở mức thói quen.
Sở thích mang lại gì cho sự chú ý, theo cách thực tế
Một khoảng tập không áp lực. Ở công việc, mỗi lần mất tập trung có giá: trễ hạn, sai số liệu. Ở sở thích, mất tập trung chỉ là đánh sai một nốt, đi nhầm một nước. Không áp lực giúp bạn tập nhận ra và quay lại mà không kèm lo lắng.
Phản hồi tức thì. Đàn sai thì nghe sai, đan sót mũi thì thấy lỗ, cầu lông đánh hỏng thì mất điểm. Phản hồi rõ và nhanh giúp bạn biết ngay khi chú ý trôi đi, điều mà công việc văn phòng thường không có.
Cơ hội trải qua trạng thái dòng chảy. Mihaly Csikszentmihalyi mô tả trạng thái dòng chảy là khi người ta say mê vào việc tới mức quên thời gian, thường xảy ra khi mục tiêu rõ, phản hồi tức thì, và thử thách vừa khớp với kỹ năng. Sở thích được chọn đúng mức là chỗ dễ có trạng thái này nhất. Trải nghiệm nó giúp bạn nhận ra cảm giác tập trung tốt là thế nào.
Nghỉ ngơi thật khỏi màn hình. Một giờ đan móc hay chơi đàn khác hẳn một giờ lướt video: đầu óc có một việc để bám vào nhưng không bị dội thông tin. Nhiều người thấy hôm sau dễ vào việc hơn sau một buổi tối như vậy.
Với thể thao: nền thể chất cho chú ý. Nhiều tổng quan ghi nhận vận động thể lực đều đặn có tác dụng tích cực ở mức vừa và nhỏ lên chức năng điều hành, kèm lợi ích cho giấc ngủ và tâm trạng. Đây là lợi ích gián tiếp nhưng có cơ sở hơn so với chuyển giao từ cờ hay nhạc.
Chọn hoạt động theo điều bạn cần
Không có hoạt động tốt nhất cho mọi người. Chọn theo hoàn cảnh, thời gian và điều bạn muốn có từ nó.
| Hoạt động | Chú ý kiểu gì | Hợp với ai | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Nhạc cụ (đàn, sáo, trống) | Liền mạch, nghe và tay phối hợp, phản hồi bằng âm thanh | Người có 20–30 phút yên tĩnh mỗi ngày | Giai đoạn đầu dễ nản; một người hướng dẫn giúp nhiều |
| Chơi cờ với người thật | Tính trước, giữ nhiều khả năng trong đầu | Người thích đối đầu trí óc, có bạn chơi | Chơi cờ nhanh trên mạng dễ thành lướt; ưu tiên ván chậm |
| Đan móc, thêu, làm mộc nhỏ | Lặp lại có nhịp, tay mắt phối hợp, thấy sản phẩm | Người cần dịu đầu óc buổi tối | Mẫu quá dễ thì đầu đi lang thang; tăng dần độ khó |
| Nấu một món mới theo công thức | Nhiều bước, theo thứ tự, phản hồi bằng vị | Người bận, muốn sở thích gắn với việc nhà | Chọn món đòi chú ý, không phải món nấu theo quán tính |
| Thể thao có bóng, vợt | Chú ý nhanh, phản xạ, theo dõi đối phương | Người cần vận động, thích chơi cùng người khác | Khởi động kỹ; hỏi bác sĩ nếu có bệnh tim mạch, xương khớp |
| Chạy, bơi, đạp xe đường dài | Duy trì nhịp, chú ý vào cơ thể và môi trường | Người thích một mình, cần lợi ích thể lực | An toàn giao thông, không đeo tai nghe khi đi đường đông |
| Vẽ, viết thư pháp, làm mô hình | Chú ý chi tiết, chậm, tỉ mỉ | Người thích làm ra vật cụ thể | Dễ cầu toàn; chấp nhận bản xấu ban đầu |
Một tiêu chí hay bị quên: bạn có thể làm nó đều không? Hoạt động tuyệt vời mà chỉ làm được mỗi tháng một lần ít có ích cho việc rèn chú ý hơn một hoạt động bình thường làm được mỗi ngày mười lăm phút.
Nếu có bệnh lý tim mạch, huyết áp, xương khớp hoặc đã lâu không vận động, nên hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu một môn thể thao cường độ cao.
Tập thế nào để sở thích thật sự luyện chú ý
Cùng một hoạt động, làm kiểu này thì luyện chú ý, làm kiểu khác thì không. Sự khác biệt nằm ở vài nguyên tắc đơn giản.
- Điện thoại ra khỏi phòng trong buổi tập. Chơi đàn mà cứ dừng lại xem tin nhắn là đang tập chuyển việc, không phải tập chú ý.
- Một mục tiêu cho mỗi buổi. “Chơi trơn tám ô nhịp này”, “đan xong mười hàng mẫu mới”, “giao bóng trúng ô mười lần liền”. Mục tiêu rõ tạo phản hồi rõ.
- Ở mức hơi khó so với khả năng. Quá dễ thì đầu óc đi lang thang; quá khó thì nản. Thử thách vừa sức là điều kiện của trạng thái dòng chảy và của việc tiến bộ. Luyện tập có chủ đích, khái niệm do Anders Ericsson phát triển, cũng nhấn vào điều này: tập ở đúng chỗ mình chưa làm được.
- Đếm lần trôi đi, như khi đọc sách. Không cần giấy; chỉ cần nhận ra “vừa rồi mình đánh mà đầu nghĩ chuyện khác” và quay lại.
- Đều đặn hơn dài. Hai mươi phút mỗi ngày tốt hơn hai tiếng mỗi Chủ nhật.
- Không biến nó thành công việc thứ hai. Nếu sở thích bắt đầu có hạn chót, chỉ tiêu, cảm giác phải đạt, giảm cường độ lại. Niềm vui là thứ giữ bạn quay lại mỗi ngày.
Điều thú vị là các nguyên tắc này giống hệt những gì giúp tập trung trong công việc: cất điện thoại, mục tiêu rõ, thử thách vừa sức, nhận ra và quay lại, đều đặn. Sở thích là nơi tập chúng trong điều kiện dễ chịu nhất.
Ví dụ giả định: ba người, ba lựa chọn
Anh Tuấn, 42 tuổi, trưởng phòng kinh doanh ở Hải Phòng, cả ngày họp và nghe điện thoại. Anh chọn học sáo trúc hai mươi phút mỗi tối sau khi con đi ngủ, vì nó buộc anh ngồi yên, nghe kỹ, và không có màn hình. Sau ba tháng, anh không thấy mình “tập trung hơn” trong các cuộc họp, nhưng thấy buổi tối dịu hơn, ngủ dễ hơn, và sáng hôm sau đầu ít rối hơn.
Chị Mai, 29 tuổi, lập trình viên ở Thành phố Hồ Chí Minh, đã ngồi máy tính cả ngày. Chị chọn cầu lông ba buổi mỗi tuần với nhóm đồng nghiệp. Lợi ích chị thấy rõ nhất là giấc ngủ, và buổi chiều sau hôm đánh cầu ít bị lờ đờ hơn.
Điểm chung của cả ba: hoạt động được chọn vì nó vừa với lịch sống và sở thích sẵn có, không phải vì đọc được rằng nó “tốt cho não”. Anh Tuấn từng thử cờ vua trên điện thoại nhưng bỏ sau hai tuần vì cứ chơi xong ván là lướt sang mạng xã hội; sáo trúc không có màn hình nên giữ được. Lựa chọn đúng nhiều khi được tìm ra bằng cách thử và bỏ.
Bác Hùng, 66 tuổi, đã nghỉ hưu ở Huế, chọn chơi cờ tướng với hàng xóm mỗi chiều và học đan giỏ mây với một nhóm ở phường. Hai hoạt động cho bác việc để chú ý, người để trò chuyện, và lý do ra khỏi nhà mỗi ngày. Ba người, ba lựa chọn khác nhau, đều không nhắm vào “tăng chỉ số tập trung”, và đều có lợi ích thật.
Khi nào sở thích không đủ
Nếu bạn đã có một sở thích đều đặn, ngủ đủ, vận động, mà vẫn khó tập trung ở hầu hết mọi việc trong thời gian dài, đặc biệt khi khó khăn đó có từ nhỏ hoặc đi kèm thay đổi tâm trạng, giấc ngủ, sức khoẻ, hãy cân nhắc gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Sở thích là phần bổ sung tốt cho đời sống, không thay cho việc đánh giá khi có vấn đề thật.
Cũng có khi sở thích lại thành nguồn áp lực: tập đàn để kịp buổi biểu diễn, chạy để đạt thành tích, đan để bán hàng. Khi đó nó không còn là khoảng nghỉ cho sự chú ý mà là thêm một việc phải làm. Nếu thấy vậy, giảm mục tiêu, hoặc thêm một hoạt động thứ hai thuần để vui, không đo đếm gì.
Ngược lại, nếu bạn thấy ngay cả sở thích yêu thích trước đây giờ cũng không còn hấp dẫn, không muốn làm gì cả trong nhiều tuần, đó là thông tin quan trọng về tâm trạng, không phải dấu hiệu bạn “thiếu kỷ luật”. Trao đổi với chuyên gia là bước nên làm.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn bắt đầu học nhạc cụ có quá muộn không?
Không. Người lớn học chậm hơn trẻ em ở một số kỹ năng vận động tinh, nhưng có lợi thế về hiểu biết, kỷ luật và khả năng tự tổ chức buổi tập. Mục tiêu là có một khoảng tập trung có niềm vui, không phải trở thành nghệ sĩ.
Chơi cờ trên điện thoại có giống chơi cờ với người thật không?
Nội dung chú ý giống nhau, nhưng điện thoại đi kèm thông báo và ứng dụng khác, và các ván cờ nhanh dễ thành thói quen bấm liên tục. Nếu chơi trên máy, chọn ván chậm, tắt thông báo khác. Chơi với người thật còn có thêm giao tiếp xã hội.
Yoga, bài tập chánh niệm có được tính là sở thích luyện chú ý không?
Bài này tập trung vào các hoạt động như nhạc cụ, cờ, thủ công, thể thao. Các bài tập chánh niệm thế tục và yoga có những nghiên cứu riêng về sự chú ý và căng thẳng; nếu bạn quan tâm, nên tìm hiểu từ nguồn hướng dẫn đáng tin và người hướng dẫn có chuyên môn.
Cho con học cờ, học đàn có giúp con tập trung học bài không?
Bằng chứng về chuyển giao sang học tập ở trường khá yếu. Lý do tốt để cho con học là con thích, có thêm kỹ năng và niềm vui, có thời gian không màn hình. Đừng kỳ vọng nó thay cho việc sắp xếp giờ học, giấc ngủ và môi trường học ở nhà.
Mỗi ngày nên dành bao lâu cho sở thích?
Mười lăm đến ba mươi phút mỗi ngày là mức nhiều người duy trì được lâu. Thể thao thì theo khuyến nghị vận động chung cho người lớn, chia thành nhiều buổi trong tuần. Quan trọng là đều đặn và vừa với lịch sống của bạn.