Những hoạt động giúp trẻ rèn chú ý hiệu quả nhất thường là những việc trẻ thích làm, có mục tiêu do chính trẻ theo đuổi, khó dần lên và đòi trẻ giữ quy tắc trong đầu: xếp hình theo ý tưởng, đọc truyện cùng người lớn và kể lại, nấu một món theo các bước, tập nhạc cụ, võ hay môn thể thao có luật chơi.
Nghiên cứu về chức năng điều hành ở trẻ cho thấy các kỹ năng này rèn được, nhưng có hai lưu ý. Thứ nhất, hiệu quả rõ nhất ở chính kỹ năng được tập; chuyển sang việc khác như học bài thì yếu hơn. Thứ hai, trẻ cần được thử thách dần dần và có người lớn hỗ trợ đúng mức. Bài này đi qua từng nhóm hoạt động, cách người lớn đi cùng, và một lịch tuần mẫu.
Rèn chú ý ở trẻ thực chất là rèn gì
Khi nói trẻ "tập trung tốt", người ta thường gộp ba kỹ năng mà các nhà tâm lý học gọi chung là chức năng điều hành: kìm hãm (dừng một phản ứng tự động, không để tiếng động bên ngoài kéo đi), ghi nhớ làm việc (giữ một vài thông tin trong đầu trong lúc làm, như nhớ bước tiếp theo của công thức), và linh hoạt nhận thức (đổi cách khi cách cũ không hiệu quả). Adele Diamond, một trong những nhà nghiên cứu tiêu biểu của lĩnh vực này, đã có các bài tổng quan được trích dẫn nhiều, trong đó có bài cùng Kathleen Lee trên tạp chí Science năm 2011, điểm lại những can thiệp giúp phát triển chức năng điều hành ở trẻ 4–12 tuổi.
Một số kết luận từ các tổng quan này đáng để phụ huynh biết. Những hoạt động có hiệu quả thường được tập đều đặn, độ khó tăng dần, và gắn với điều trẻ thật sự quan tâm. Trẻ có chức năng điều hành yếu hơn lúc đầu thường được lợi nhiều hơn. Hiệu quả thường thể hiện rõ ở chính loại việc được tập và giảm dần khi đo ở những việc khác xa. Và sự tham gia toàn tâm của trẻ quan trọng: một hoạt động bị ép làm cho xong ít hiệu quả hơn một hoạt động trẻ hào hứng.
Nói cách khác, không có bài tập thần kỳ nào. Có những việc đời thường, làm đúng cách và đủ lâu, giúp trẻ dần quen với việc giữ một mục tiêu trong đầu và quay lại với nó khi lỡ trôi đi.
Nhóm hoạt động và kỹ năng chú ý mỗi nhóm luyện
Bảng dưới gợi ý các hoạt động dễ làm ở gia đình Việt Nam, không cần mua thiết bị gì đặc biệt. Mỗi hoạt động luyện một phần khác nhau của sự chú ý; xoay vòng trong tuần tốt hơn chỉ làm một thứ.
| Hoạt động | Luyện gì | Cách làm cho có tác dụng |
|---|---|---|
| Xếp hình, lắp ghép theo ý tưởng | Giữ mục tiêu lâu, lập kế hoạch, sửa khi đổ | Để con tự đặt mục tiêu ("làm một cây cầu"), không làm hộ; tăng độ khó dần |
| Ghép tranh nhiều mảnh | Chú ý chi tiết, kiên nhẫn, chia việc nhỏ | Bắt đầu số mảnh vừa sức, làm dở để đó hôm sau làm tiếp |
| Đọc truyện cùng, rồi kể lại | Nghe liên tục, giữ mạch, nhớ trình tự | Dừng hỏi "con nghĩ chuyện gì xảy ra tiếp?", để con kể lại bằng lời mình |
| Nấu một món theo các bước | Ghi nhớ làm việc, làm theo trình tự | Con giữ "công thức" trong đầu hoặc trên giấy vẽ; người lớn lo phần dao, lửa |
| Nhạc cụ, hát theo nhịp | Kìm phản ứng, phối hợp, tập đều | Buổi ngắn mỗi ngày tốt hơn buổi dài mỗi tuần |
| Võ, múa, thể thao có luật | Kìm phản ứng, theo hiệu lệnh, chú ý tới đồng đội | Chọn môn con thích, lớp có huấn luyện viên kiên nhẫn |
| Hoạt động vận động theo hiệu lệnh | Kìm hãm, linh hoạt | Ví dụ "đèn xanh chạy, đèn đỏ đứng", rồi đổi luật ngược lại để tăng độ khó |
| Việc nhà nhiều bước | Lập kế hoạch, hoàn thành trọn vẹn | Gấp quần áo theo người, tưới cây theo lịch, dọn bàn ăn từ đầu đến cuối |
Điểm chung của các hoạt động trong bảng là trẻ phải tự giữ một điều gì đó trong đầu và chủ động quay lại với nó, trong khi vẫn thấy vui. Một hoạt động trẻ chỉ ngồi xem, dù "có tính giáo dục", không luyện được kiểu chú ý này nhiều như vậy.
Đọc truyện cùng con: hoạt động rẻ nhất mà nhiều tác dụng nhất
Đọc truyện cho con nghe không chỉ giúp vốn từ mà còn là một bài tập chú ý nhẹ nhàng: con phải nghe liên tục trong nhiều phút, giữ mạch câu chuyện, nhớ nhân vật và sự việc đã qua để hiểu sự việc tiếp theo. Khác với xem phim, giọng đọc của người lớn không tự kéo sự chú ý bằng hình ảnh chuyển động; con phải tự dựng hình trong đầu.
Để tăng tác dụng, đọc theo kiểu đối thoại thay vì đọc một mạch. Thỉnh thoảng dừng lại hỏi con nghĩ chuyện gì sẽ xảy ra, vì sao nhân vật làm vậy, nếu là con thì con làm gì. Cuối truyện, mời con kể lại theo cách của mình. Với trẻ lớn hơn, chuyển sang truyện dài nhiều chương, đọc mỗi tối một chương, để con giữ mạch truyện qua nhiều ngày — một bài tập ghi nhớ và chú ý kéo dài mà con không hề thấy là bài tập.
Thời lượng nên theo con: trẻ 4–5 tuổi có khi chỉ nghe được năm phút rồi chạy đi, không sao. Không ép ngồi đến hết sách. Khi con quen, thời gian nghe tự dài ra. Điều quan trọng là buổi đọc là khoảnh khắc dễ chịu của hai người, không phải giờ học đọc có kiểm tra.
Người lớn đi cùng thế nào cho đúng mức
Đặt thử thách vừa tầm với. Trẻ cần những việc hơi khó một chút so với sức hiện tại: làm được với cố gắng và đôi khi một gợi ý. Quá dễ thì chán, quá khó thì bỏ. Quan sát xem con đang ở đâu rồi nâng dần.
Gợi ý, đừng làm thay. Khi tháp sắp đổ, câu hỏi "con nghĩ chỗ nào đang yếu?" có ích hơn bàn tay người lớn đỡ lấy. Trẻ tự phát hiện vấn đề là lúc kỹ năng thật sự hình thành.
Để con đặt mục tiêu. Hoạt động do trẻ tự chọn mục tiêu giữ chân trẻ lâu hơn nhiều so với mục tiêu người lớn giao. Người lớn có thể gợi thêm thử thách nhưng nên hỏi ý con.
Khen cách làm, không khen nhãn. Thay vì "con giỏi quá", nói điều cụ thể: "con đã thử ba cách cho cây cầu không sập". Lời khen cụ thể cho con biết chính xác hành vi nào đáng lặp lại.
Không biến thành giờ học thêm. Khi hoạt động bị gắn với yêu cầu "phải làm xong", "phải đẹp", trẻ mất phần vui, thứ khiến hoạt động có tác dụng. Cho con bỏ dở khi chán, quay lại khi muốn.
Không đếm, không chấm. Không ghi số phút, số mảnh, không so với anh chị em. Mục tiêu là con thích những việc cần chú ý, không phải con đạt chỉ tiêu.
Ứng dụng "luyện não" và bài tập trí nhớ trên máy có giúp trẻ tập trung khi học không
Trên thị trường có nhiều ứng dụng quảng cáo giúp trẻ "tăng khả năng tập trung" qua các bài tập trí nhớ, phản xạ trên màn hình. Bằng chứng hiện có không ủng hộ những lời hứa rộng như vậy. Một phân tích tổng hợp được trích dẫn nhiều của Monica Melby-Lervåg và Charles Hulme năm 2013 về các chương trình luyện trí nhớ làm việc kết luận rằng người tập tiến bộ ở chính dạng bài được luyện, nhưng tác động lên những kỹ năng khác như đọc hiểu, tính toán hay chú ý trong lớp học thì yếu hoặc không rõ, và thường không bền.
Nói cách khác, trẻ có thể giỏi lên ở chính ứng dụng đó mà ngồi học vẫn như cũ. Thêm vào đó, các ứng dụng này vẫn là màn hình, vẫn có hiệu ứng âm thanh, phần thưởng, cấp độ — đúng những thứ có thể làm việc ngồi vào trang vở tĩnh lặng sau đó khó hơn.
Nếu con thích một ứng dụng loại này, cứ xem nó như một hình thức giải trí bình thường, không phải giải pháp cho chuyện tập trung, và không đổi thời gian chơi ngoài trời, đọc sách hay vận động lấy nó. Thời gian và tiền bạc thường đặt vào hoạt động thật ngoài đời — một môn thể thao, một nhạc cụ, giờ đọc truyện mỗi tối — đáng tin hơn.
Việc nhà: bài tập chú ý có sẵn mỗi ngày
Việc nhà thường bị xem là chuyện kỹ năng sống hay tính tự lập, ít ai nghĩ đến nó như một cách rèn chú ý. Nhưng một việc nhà làm trọn vẹn đòi hỏi đúng những gì sự chú ý tự điều khiển cần: giữ mục tiêu trong đầu, làm theo thứ tự, không bỏ dở giữa chừng khi có thứ hấp dẫn hơn, và tự kiểm xem đã xong chưa. Dọn bàn ăn từ lúc cất bát đến lúc lau bàn, phân loại quần áo theo từng người, tưới cây theo một vòng cố định — đều là những chuỗi nhiều bước mà trẻ tiểu học làm được.
Để việc nhà có tác dụng, giao trọn một việc thay vì sai vặt từng thứ lẻ. "Con phụ trách dọn bàn sau bữa tối" khác hẳn "con mang cái bát này vào". Lúc đầu, cùng con làm vài lần, chia thành các bước bằng lời hoặc bằng hình; sau đó lùi dần, chỉ kiểm tra kết quả. Khi con quên một bước, chỉ ra bằng câu hỏi "còn gì trên bàn nữa không?" thay vì làm nốt hộ.
Việc nhà còn một ưu điểm mà các hoạt động khác không có: nó có ý nghĩa thật với cả nhà. Trẻ thấy công việc của mình được cần đến, khác với một bài tập chỉ để luyện. Cảm giác có đóng góp này là một nguồn động lực bền, giúp trẻ kiên trì với những việc không hẳn thú vị — đúng là thứ cần khi ngồi vào bài vở.
Một tuần mẫu cho trẻ tiểu học
Ví dụ giả định dưới đây dành cho một bạn lớp 2, xen các hoạt động vào lịch có sẵn mà không thêm áp lực. Mỗi nhà chỉnh theo sở thích của con và thời gian của người lớn:
- Thứ Hai, Tư, Sáu: đọc truyện cùng 15–20 phút trước giờ ngủ, một truyện dài nhiều chương, con kể lại chương hôm trước trước khi đọc tiếp.
- Thứ Ba, Năm: một buổi tập môn thể thao hoặc võ con đã chọn, ở lớp hoặc sân gần nhà.
- Mỗi ngày: một việc nhà nhiều bước con phụ trách, ví dụ dọn bàn ăn sau bữa tối từ đầu đến cuối.
- Thứ Bảy: nấu một món đơn giản cùng bố mẹ, con giữ thứ tự các bước; người lớn lo phần dao và bếp.
- Chủ nhật: một khối xếp hình hoặc ghép tranh dở dang để trên bàn riêng, con làm tiếp khi muốn trong tuần.
- Ngoài trời: ít nhất vài buổi chạy nhảy tự do, không lịch, không người lớn điều khiển.
Lịch này không cần làm đủ. Chọn hai ba thứ hợp với nhà mình và giữ đều trong vài tháng có tác dụng hơn cố nhồi mọi thứ vào một tuần rồi bỏ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu rèn chú ý được?
Từ rất sớm, theo những cách hợp tuổi. Trẻ một hai tuổi đã luyện chú ý khi cùng người lớn nhìn vào một món đồ, nghe đọc sách tranh. Mầm non có xếp hình, kể chuyện, vận động theo hiệu lệnh. Không cần đợi đến tuổi đi học, cũng không cần bài tập chính thức.
Con chỉ thích xếp hình, có cần ép thêm hoạt động khác không?
Không cần ép. Nếu con thích xếp hình, đó đã là một hoạt động tốt. Có thể làm cho nó đa dạng hơn: xếp theo một câu chuyện, theo hình con tự vẽ trước, cùng làm với bạn. Thêm một hoạt động vận động và giờ đọc truyện là đủ cân bằng.
Học cờ có giúp trẻ tập trung hơn khi học bài không?
Cờ đòi hỏi tập trung, lập kế hoạch, và trẻ chơi cờ thường giỏi lên ở cờ. Bằng chứng cho thấy lợi ích chuyển sang học tập chung còn hạn chế và không đồng nhất giữa các nghiên cứu. Nếu con thích cờ thì rất đáng chơi, nhưng đừng kỳ vọng nó tự sửa chuyện ngồi học.
Có nên cho con học nhiều lớp năng khiếu để rèn chú ý?
Quá nhiều lớp khiến trẻ thiếu thời gian chơi tự do và nghỉ ngơi, chính những thứ cũng cần cho sự chú ý. Một hai hoạt động con thật sự thích và theo đều thường tốt hơn nhiều lớp dàn trải. Dấu hiệu quá tải là con mệt, cáu, ngủ kém, đòi bỏ lớp.
Con chơi xếp hình rất tập trung nhưng học vẫn mau chán, vậy hoạt động có vô ích không?
Không vô ích. Việc con giữ được chú ý lâu với xếp hình cho thấy con có năng lực đó, và hoạt động này đang nuôi dưỡng nó. Chỉ là học bài có ít hứng thú tự nhiên hơn, cần thêm điểm tựa như chia nhỏ nhiệm vụ và giảm thứ gây xao nhãng.
Bài tập hít thở, chú ý vào cơ thể có giúp trẻ tập trung không?
Một số chương trình ở trường học dạy trẻ chú ý vào hơi thở, cảm giác cơ thể theo cách thế tục có kết quả khả quan trong nghiên cứu, nhưng chất lượng bằng chứng không đồng đều. Với trẻ nhỏ, vài phút hít thở chậm cùng người lớn trước giờ học là đủ thử. Không cần ép trẻ ngồi yên lâu.