ADHD (rối loạn tăng động giảm chú ý) ở người lớn khác mất tập trung thông thường ở ba điểm: các khó khăn đã có từ nhỏ, xuất hiện ở nhiều nơi (trường, nhà, chỗ làm, các mối quan hệ), và gây ảnh hưởng rõ rệt kéo dài, không chỉ trong một giai đoạn bận rộn hay căng thẳng. Nếu bạn thấy mình như vậy, bước nên làm là đi đánh giá với bác sĩ chuyên khoa tâm thần, không phải tự kết luận.
Bài này không giúp bạn tự chẩn đoán, và không thể làm vậy. Mục đích là giúp bạn nhận ra khi nào khó tập trung đáng được đánh giá chuyên môn, biết những nguyên nhân khác có thể gây triệu chứng giống, hiểu giới hạn của các bảng tự kiểm trên mạng, và chuẩn bị cho buổi khám để buổi đó có ích nhất.
ADHD ở người lớn: những điều cần biết ở mức cơ bản
ADHD được xếp vào nhóm rối loạn phát triển thần kinh: các biểu hiện bắt đầu từ thời thơ ấu. Theo tiêu chuẩn chẩn đoán DSM-5 của Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ, một số triệu chứng phải xuất hiện trước 12 tuổi, có ở hai bối cảnh trở lên, và làm giảm rõ rệt hoạt động học tập, công việc hay xã hội. Nhiều người được chẩn đoán từ nhỏ vẫn còn triệu chứng khi trưởng thành, còn không ít người lớn chỉ được nhận ra muộn vì thời đi học đã bù đắp bằng sức cố gắng hoặc nhờ môi trường có khung chặt.
Ở người lớn, biểu hiện thường khác hình ảnh đứa trẻ chạy nhảy không ngồi yên. Phần “tăng động” hay chuyển thành cảm giác bồn chồn bên trong, khó ngồi họp lâu, hay nói chen. Phần “giảm chú ý” thể hiện ở việc khó bắt đầu và hoàn thành việc nhàm chán, hay quên hẹn, thất lạc đồ, sắp xếp kém, ước lượng thời gian sai, dễ bị kéo đi bởi kích thích bên ngoài lẫn ý nghĩ của chính mình.
Một đặc điểm hay gây hiểu lầm: người có ADHD vẫn có thể tập trung rất sâu vào việc họ thấy hứng thú, đôi khi tới mức quên giờ. Vì vậy câu “mình xem phim được ba tiếng thì không thể có ADHD” không phải phép kiểm đúng. Vấn đề nằm ở khả năng điều khiển sự chú ý theo ý muốn, nhất là với việc cần làm nhưng không hấp dẫn.
Khác mất tập trung thông thường ở đâu
Hầu như ai cũng nhận ra mình trong danh sách triệu chứng ADHD vào một tuần mệt mỏi. Điều phân biệt nằm ở mẫu hình theo thời gian và mức ảnh hưởng, không ở từng biểu hiện riêng lẻ.
| Tiêu chí | Mất tập trung thông thường | Đáng cân nhắc đi đánh giá |
|---|---|---|
| Bắt đầu từ khi nào | Gần đây, gắn với một giai đoạn (công việc mới, con nhỏ, thiếu ngủ) | Từ nhỏ, thầy cô, bố mẹ từng nhận xét tương tự |
| Ở đâu | Chủ yếu một bối cảnh, như chỗ làm ồn hay lúc học môn chán | Nhiều bối cảnh: học, làm, việc nhà, tiền bạc, quan hệ |
| Khi điều kiện tốt lên | Ngủ đủ, bớt việc, cất điện thoại thì khá lên rõ | Khá lên một phần nhưng các khó khăn cốt lõi vẫn còn |
| Mức ảnh hưởng | Phiền, chậm việc, nhưng vẫn xoay xở được | Hậu quả lặp lại: trễ hạn, mất việc, nợ vì quên thanh toán, mâu thuẫn kéo dài |
| Cách bù đắp | Vài mẹo nhỏ là đủ | Phải dùng rất nhiều công sức, lịch nhắc, người nhắc mới giữ được ở mức tối thiểu |
Bảng này không phải công cụ chẩn đoán. Nó chỉ giúp bạn quyết định có nên dành thời gian cho một buổi đánh giá hay không. Nếu bạn rơi vào cột phải ở nhiều dòng, đặc biệt là hai dòng đầu, việc đi khám là hợp lý.
Ngược lại, nếu khó khăn chỉ mới xuất hiện vài tháng gần đây và gắn rõ với một thay đổi lớn trong đời sống, những nguyên nhân khác đáng được xem xét trước, và bác sĩ cũng sẽ hỏi kỹ về điều đó.
Những nguyên nhân khác có thể gây khó tập trung giống vậy
Đây là lý do việc đánh giá cần người có chuyên môn: rất nhiều tình trạng khác có biểu hiện chồng lấn, và cũng có thể tồn tại cùng lúc với ADHD. Bác sĩ thường hỏi và có thể cho kiểm tra để phân biệt những nhóm sau.
- Giấc ngủ: thiếu ngủ kéo dài, ngủ không sâu, ngáy to hoặc ngừng thở khi ngủ mà người nằm cạnh nhận ra.
- Tâm trạng và lo âu: buồn chán kéo dài, mất hứng thú, lo lắng triền miên đều làm giảm khả năng tập trung.
- Các vấn đề thể chất: rối loạn tuyến giáp, thiếu máu và một số tình trạng nội khoa khác có thể gây mệt mỏi, khó tập trung.
- Thuốc và chất: tác dụng phụ của một số thuốc đang dùng, rượu bia, chất kích thích, hoặc giai đoạn ngưng dùng chúng.
- Sau biến cố, sang chấn: những trải nghiệm nặng nề có thể làm đầu óc luôn cảnh giác, khó tập trung.
- Khó khăn học tập đặc hiệu: khó đọc, khó tính toán có thể bị nhầm là thiếu chú ý vì người đó né việc đọc, việc tính.
- Môi trường: khối lượng việc vượt quá sức một người, chỗ làm ồn liên tục, bị ngắt quãng cả ngày.
Danh sách này không nhằm để bạn tự đối chiếu rồi kết luận, mà để hiểu vì sao buổi đánh giá sẽ hỏi rất nhiều về giấc ngủ, tâm trạng, sức khoẻ và cuộc sống chứ không chỉ về sự chú ý.
Bảng tự sàng lọc trên mạng và video ngắn: dùng thế nào cho đúng
Tổ chức Y tế Thế giới và các cộng sự đã xây dựng bộ câu hỏi tự báo cáo ASRS v1.1 cho người lớn, trong đó phần sàng lọc ngắn gồm sáu câu. Đây là công cụ sàng lọc: kết quả cao gợi ý nên đi đánh giá thêm, không có nghĩa bạn có ADHD; kết quả thấp cũng không loại trừ. Các bảng câu hỏi trôi nổi trên mạng thì nhiều bản không rõ nguồn, dịch thiếu chuẩn, không có giá trị tham khảo đáng tin.
Video ngắn trên mạng xã hội kể về “dấu hiệu ADHD” đã giúp nhiều người nhận ra mình cần đi khám, nhưng cũng làm không ít người tự gán nhãn. Một số khảo sát nội dung loại này cho thấy phần đáng kể video mô tả những trải nghiệm rất phổ biến (hay quên chìa khoá, thích nghe nhạc khi làm việc) như thể là dấu hiệu đặc trưng. Khi gần như ai cũng thấy mình trong một video, video đó không giúp phân biệt.
Cách dùng hợp lý: nếu một bảng sàng lọc chuẩn hoặc một nội dung trên mạng khiến bạn nhận ra mẫu hình kéo dài từ nhỏ, hãy ghi lại những ví dụ cụ thể trong đời mình và mang đến buổi khám. Đừng dừng ở bước tự kết luận, và đừng tự tìm mua thuốc.
Đi đánh giá ở đâu và chuẩn bị gì
Ở Việt Nam, đánh giá ADHD cho người lớn thường do bác sĩ chuyên khoa tâm thần thực hiện, tại khoa tâm thần, khoa sức khoẻ tâm thần của các bệnh viện hoặc phòng khám chuyên khoa có giấy phép; chuyên gia tâm lý lâm sàng có thể tham gia thực hiện các thang đo. Chuẩn bị tốt giúp buổi khám đi vào trọng tâm.
- Ghi ví dụ cụ thể theo từng mảng. Học tập, công việc, tiền bạc, việc nhà, quan hệ. Mỗi mảng hai ba ví dụ thật: “ba lần trong năm bị nhắc vì trễ hạn”, “quên trả hoá đơn tới mức bị cắt dịch vụ”.
- Tìm lại dấu vết thời đi học. Học bạ có nhận xét của giáo viên, sổ liên lạc, hoặc hỏi bố mẹ, anh chị về thời nhỏ. Vì tiêu chuẩn đòi hỏi triệu chứng từ trước 12 tuổi, thông tin này rất có giá trị.
- Nhờ một người thân góp ý. Vợ, chồng, bạn thân thường thấy những điều bạn không tự nhận ra. Có nơi khám mời người thân cùng trả lời câu hỏi.
- Liệt kê sức khoẻ và thuốc. Bệnh đang có, thuốc đang dùng, giấc ngủ, rượu bia, cà phê, chất kích thích nếu có. Thành thật giúp bác sĩ phân biệt nguyên nhân.
- Viết câu hỏi muốn hỏi. Ví dụ: quá trình đánh giá gồm mấy buổi, có thang đo nào, nếu không phải ADHD thì nên đi hướng nào.
- Chuẩn bị tâm lý cho nhiều kết quả. Buổi đánh giá có thể kết luận là ADHD, là một tình trạng khác, là nhiều thứ cùng lúc, hoặc không đủ tiêu chuẩn. Kết quả nào cũng là thông tin có ích.
Đánh giá thường không xong trong mười phút. Có thể cần một hoặc vài buổi phỏng vấn, thang đo và đôi khi xét nghiệm để loại trừ nguyên nhân khác. Nếu một nơi kết luận rất nhanh chỉ dựa vào một bảng câu hỏi, bạn có quyền hỏi thêm về cơ sở của kết luận.
Trong lúc chờ đánh giá: những điều chỉnh có ích cho mọi người
Dù kết quả thế nào, có những điều chỉnh giúp bất kỳ ai hay mất tập trung, và không có rủi ro. Đưa trí nhớ ra ngoài: một cuốn sổ duy nhất, lịch nhắc có tên việc, danh sách kiểm cho việc lặp lại. Giảm ma sát: để đồ ở chỗ cố định, chuẩn bị đồ từ tối hôm trước, tự động hoá thanh toán định kỳ. Chia nhỏ việc lớn thành bước có điểm dừng rõ, làm theo khối ngắn có đồng hồ.
Một mẹo nhiều người thấy hữu ích là làm việc cạnh người khác: ngồi cùng bàn với một người cũng đang làm việc của họ, ở thư viện hay quán vắng, hoặc hẹn gọi video im lặng cùng làm. Sự hiện diện của người khác tạo một khung nhẹ giúp giữ mình ở lại với việc. Bằng chứng nghiên cứu cho cách này còn ít, chủ yếu là kinh nghiệm, nên coi đây là thứ đáng thử.
Những điều nên tránh: tự mua thuốc hay dùng thuốc của người khác, dùng nước tăng lực và cà phê liều cao để “ép” tập trung, mua các sản phẩm quảng cáo “bổ não”. Mọi quyết định về điều trị, nếu có, thuộc về bác sĩ sau khi đánh giá.
Khi nào cần gặp bác sĩ sớm hơn dự định
Nếu khó tập trung đi kèm buồn chán sâu, mất hứng thú, ý nghĩ vô vọng; nếu bạn bắt đầu dùng rượu, chất kích thích để chịu đựng; nếu các hậu quả trong công việc, tiền bạc, gia đình đang dồn lại nhanh; đừng chờ xếp lịch đánh giá ADHD theo đúng quy trình dài. Hãy đến gặp bác sĩ sớm và nói rõ những điều đó, vì chúng cần được xử lý trước hoặc cùng lúc.
Nếu khó tập trung xuất hiện đột ngột ở người trước đó hoàn toàn bình thường, nhất là sau va đập đầu, kèm đau đầu dữ dội, nói khó, yếu tay chân hay lú lẫn, đó là tình huống cần cấp cứu, không phải chuyện ADHD.
Và nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy liên lạc ngay với người thân, cơ sở y tế gần nhất hoặc đường dây hỗ trợ tâm lý nơi bạn sống.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn có thể mới bị ADHD khi trưởng thành không?
Theo tiêu chuẩn chẩn đoán hiện hành, các triệu chứng phải bắt đầu từ thời thơ ấu. Một số nghiên cứu theo dõi dài hạn đã đặt câu hỏi về những trường hợp dường như khởi phát muộn, và đây vẫn là chủ đề tranh luận. Trên thực tế, nhiều người lớn được chẩn đoán muộn vì thời nhỏ triệu chứng bị bỏ sót, không phải vì mới bị.
Phụ nữ có hay bị bỏ sót ADHD không?
Nhiều tài liệu chuyên môn ghi nhận nữ giới hay bị nhận ra muộn hơn, một phần vì biểu hiện thiên về giảm chú ý, mơ màng, ít gây rối trong lớp, nên thầy cô và gia đình ít để ý. Điều này là lý do đáng để người lớn đi đánh giá nếu thấy mẫu hình kéo dài.
Có ADHD thì có phải uống thuốc không?
Bài này không bàn về thuốc. Hướng xử trí, có dùng thuốc hay không, dùng gì, là quyết định của bác sĩ cùng người bệnh sau đánh giá đầy đủ, cân nhắc lợi ích và rủi ro riêng của từng người. Ngoài thuốc còn có các hỗ trợ tâm lý, kỹ năng và điều chỉnh môi trường.
Làm bảng câu hỏi trên mạng ra điểm cao thì có nên lo không?
Điểm cao ở một bảng sàng lọc chuẩn là lý do hợp lý để đi đánh giá, không phải để kết luận. Nhiều người điểm cao vì đang thiếu ngủ, lo âu hay quá tải. Mang kết quả và các ví dụ thật trong đời mình đến buổi khám sẽ có ích hơn là tự lo.
Nếu con được chẩn đoán ADHD thì bố mẹ có nên đi đánh giá không?
ADHD có tính di truyền khá rõ theo các nghiên cứu gia đình, nên không ít phụ huynh nhận ra mình qua quá trình đưa con đi khám. Nếu bạn thấy mẫu hình tương tự ở mình từ nhỏ và đang gây ảnh hưởng, việc đi đánh giá là hợp lý.
Đánh giá ADHD có tốn nhiều thời gian không?
Tuỳ nơi và tuỳ trường hợp. Thường cần ít nhất một buổi phỏng vấn kỹ, có thể thêm thang đo, thông tin từ người thân và đôi khi xét nghiệm để loại trừ nguyên nhân khác. Hỏi trước nơi khám về quy trình để sắp xếp thời gian.