Trong báo cáo thời gian sử dụng điện thoại, con số đáng xem nhất thường không phải tổng số giờ mà là số lần nhấc máy, ứng dụng được mở đầu tiên sau khi nhấc máy, và phân bố theo giờ trong ngày. Tổng số giờ cho biết bạn dùng nhiều hay ít; ba số kia cho biết máy chen vào ngày của bạn ở đâu, qua cửa nào, và lúc nào, tức là chỗ cần sửa.
Phần lớn điện thoại đời mới có sẵn báo cáo này trong cài đặt, đôi khi tên là "thời gian sử dụng", "sức khoẻ kỹ thuật số" hay "cân bằng kỹ thuật số". Bài này hướng dẫn đọc từng con số, những bẫy khi diễn giải, và một thí nghiệm hai tuần: tuần đầu chỉ đo, tuần sau đặt giới hạn dựa trên số đo của chính bạn.
Vì sao nên đo thay vì đoán
Nhiều nghiên cứu so sánh thời gian người ta tự ước lượng với số đo thật trên máy và thấy hai con số lệch nhau đáng kể; có người ước thấp, có người ước cao, và độ lệch không theo một hướng cố định. Điều này quan trọng vì phần lớn khảo sát về "thời gian màn hình và sự chú ý" dựa trên tự báo cáo, nên khi đọc tin "người dùng trên X giờ mỗi ngày thì kém tập trung hơn", bạn nên nhớ con số X ấy chưa chắc đã chính xác.
Với bản thân, đoán sai dẫn tới sửa sai chỗ. Ai nghĩ vấn đề là mạng xã hội buổi tối có thể phát hiện ra phần lớn số lần nhấc máy lại rơi vào giờ làm việc, mở đầu bằng ứng dụng chat công việc. Ai nghĩ mình dùng máy "chủ yếu cho công việc" có thể thấy hai tiếng mỗi ngày dành cho ứng dụng video. Không có gì để xấu hổ ở đây; đây chỉ là dữ liệu.
Báo cáo có sẵn trên máy không hoàn hảo. Nó tính thời gian màn hình bật, không biết bạn đang chú ý hay để máy chạy bản đồ trên xe. Nó tính số lần nhấc máy theo lần mở khoá hoặc bật màn hình, nên những lần chỉ xem giờ cũng được đếm. Nhưng với mục đích so sánh tuần này với tuần trước của chính bạn, những sai lệch ấy gần như như nhau và không làm hỏng kết luận.
Đọc từng con số trong báo cáo
Không phải máy nào cũng có đủ các mục dưới đây, và tên mục khác nhau theo hãng. Bảng gợi ý cách hiểu từng con số và câu hỏi nên đặt ra.
| Con số | Nói lên điều gì | Câu hỏi nên đặt |
|---|---|---|
| Tổng thời gian màn hình mỗi ngày | Lượng dùng chung, gồm cả việc có ích | Bao nhiêu trong đó là việc mình chủ động muốn làm? |
| Thời gian theo từng ứng dụng | Ứng dụng nào chiếm nhiều nhất | Ứng dụng đứng đầu có đúng là thứ mình coi trọng nhất không? |
| Số lần nhấc máy hoặc mở khoá | Mức độ ngắt quãng trong ngày | Trung bình bao nhiêu phút một lần? Có khối giờ nào dày đặc bất thường? |
| Ứng dụng mở đầu tiên sau khi nhấc máy | Cửa vào của thói quen | Có một hai ứng dụng chiếm phần lớn lần mở đầu tiên không? |
| Số thông báo theo ứng dụng | Ai đang gọi bạn nhiều nhất | Bao nhiêu trong số đó là người thật cần mình? |
| Phân bố theo giờ | Lúc nào trong ngày dùng nhiều | Có trùng giờ làm việc quan trọng, giờ học, hay sát giờ ngủ không? |
Một phép tính nhanh đáng làm: lấy số giờ thức chia cho số lần nhấc máy. Ví dụ giả định: thức 16 tiếng, nhấc máy 96 lần, tức trung bình mười phút một lần. Con số này dễ hiểu hơn tổng số giờ và cho thấy ngay vì sao một việc cần ba mươi phút liền mạch lại khó làm.
Tuần 1: chỉ đo, không sửa gì
Mục tiêu tuần đầu là có đường cơ sở. Nếu vừa đo vừa sửa, bạn không biết thay đổi đến từ đâu. Bản thân việc biết mình đang bị đo đã làm thay đổi hành vi một chút, nhưng chấp nhận điều đó.
- Ngày đầu, mở báo cáo, ghi lại số liệu của tuần trước (đa số máy lưu ít nhất bảy ngày) để có so sánh sơ bộ.
- Mỗi tối trước khi ngủ, ghi bốn số vào sổ: tổng thời gian, số lần nhấc máy, ứng dụng đứng đầu, và khung giờ dùng nhiều nhất.
- Ghi thêm một dòng cảm nhận: hôm nay có làm được việc cần tập trung nào không, làm được bao lâu liền.
- Không đặt giới hạn, không xoá ứng dụng, không đổi chỗ để máy. Dùng như bình thường.
- Cuối tuần, nhìn bảng bảy ngày và tìm ba điều: ngày nào bất thường và vì sao, ứng dụng nào là cửa vào chính, khung giờ nào máy chen vào việc quan trọng nhiều nhất.
Tuần 2: đặt giới hạn dựa trên số đo
Dựa vào ba điều tìm được, chọn đúng một hai thay đổi, không quá ba. Nếu cửa vào chính là một ứng dụng video, đặt giới hạn hằng ngày cho nó bằng khoảng hai phần ba mức trung bình tuần trước, và dời nó khỏi màn hình chính. Nếu khung giờ nguy hiểm là chín đến mười một giờ sáng, đặt chế độ tập trung đúng khung đó. Nếu số lần nhấc máy dày đặc khi học buổi tối, để máy ở phòng khác trong giờ học.
Vì sao hai phần ba chứ không phải một nửa hay về không? Vì giới hạn quá chặt so với thói quen hiện tại thường bị bỏ qua ngay ngày đầu, và từ đó cú bấm "bỏ qua giới hạn" trở thành phản xạ mới. Giảm dần giữ được lâu hơn, và bạn có thể hạ tiếp vào tuần sau nếu thấy ổn.
Tiếp tục ghi bốn số và một dòng cảm nhận mỗi tối. Cuối tuần thứ hai, so với tuần đầu. Câu hỏi quan trọng không chỉ là "giảm được bao nhiêu phút" mà là "có làm được thêm việc cần tập trung không". Nếu thời gian màn hình giảm mà việc chính không tiến thêm, có thể thời gian tiết kiệm được đã chảy sang thứ khác cũng xao nhãng, như xem ti vi hay lướt trên máy tính.
Đọc biểu đồ theo giờ như đọc một ngày của mình
Phần phân bố theo giờ thường bị bỏ qua, nhưng đây là chỗ báo cáo kể chuyện rõ nhất. Hãy nhìn bốn vùng. Vùng đầu tiên là mười lăm phút sau khi thức dậy: nếu đã có một cột cao ở đó, nghĩa là điện thoại là thứ đầu tiên bạn cầm và buổi sáng bắt đầu bằng việc phản ứng với tin của người khác. Thay đổi đơn giản nhất là sạc máy ngoài phòng ngủ.
Vùng thứ hai là giờ làm việc hoặc giờ học chính. Cột cao rải đều suốt buổi sáng gợi ý máy đang chen vào khối giờ lẽ ra dành cho việc cần suy nghĩ; đây là chỗ hợp với chế độ tập trung theo lịch. Vùng thứ ba là sau bữa trưa và đầu giờ chiều, lúc nhiều người buồn ngủ và dễ với lấy máy; nếu cột ở đây cao, có thể vấn đề là năng lượng chứ không phải điện thoại, và một lần đi bộ ngắn giúp nhiều hơn một giới hạn ứng dụng.
Vùng cuối là một tiếng trước giờ ngủ. Cột cao ở đây thường đi cùng việc ngủ muộn hơn dự định. Nếu báo cáo cho thấy cột sau mười một giờ đêm cao hơn cả buổi chiều, đó là tín hiệu đáng xử lý trước tiên, vì giấc ngủ thiếu sẽ làm sự chú ý ngày hôm sau kém đi bất kể bạn cài đặt gì.
Những bẫy khi đọc số
Đổ hết cho tổng số giờ. Hai tiếng xem một bộ phim tài liệu bạn chọn khác hẳn hai tiếng gồm 120 lần lướt một phút. Số lần nhấc máy và độ vụn của thời gian thường nói nhiều về sự chú ý hơn tổng số giờ.
Coi mọi thời gian dùng máy là xấu. Gọi video cho bố mẹ, đọc sách điện tử, nghe sách nói, học ngoại ngữ đều là thời gian màn hình. Mục tiêu không phải giảm mọi thứ mà là giảm thứ bạn không chủ động chọn.
So mình với người khác. Mỗi nghề, mỗi hoàn cảnh cần điện thoại khác nhau. Người bán hàng qua mạng không thể so số giờ với nhân viên kế toán. So với chính mình tuần trước mới có ý nghĩa.
Quên thiết bị khác. Giảm trên điện thoại mà chuyển sang lướt trên máy tính bảng hay máy tính thì tổng không đổi. Nếu dùng nhiều thiết bị, kiểm cả những thiết bị đó, hoặc chí ít ghi chú khi thấy mình chuyển sang.
Đọc số một ngày lẻ. Một ngày nghỉ ốm hay một chuyến đi xa có thể làm số tăng vọt. Nhìn trung bình tuần và xu hướng qua vài tuần thay vì phản ứng với một ngày.
Khi nào con số đáng lo hơn
Không có ngưỡng giờ nào được chứng minh là ranh giới giữa "bình thường" và "có vấn đề" với người lớn. Các khuyến nghị về thời gian màn hình có con số cụ thể chủ yếu dành cho trẻ nhỏ. Với người lớn, điều đáng nhìn là hệ quả chứ không phải con số: việc dùng điện thoại có lấn vào giấc ngủ, công việc, học tập, quan hệ với người thân không; bạn có nhiều lần định giảm mà không giảm được không; khi không có máy, bạn có bứt rứt, lo lắng đến mức khó chịu không.
Nếu câu trả lời là có cho nhiều câu, và tình trạng kéo dài nhiều tuần dù đã thử các thay đổi như trong bài, nên nói chuyện với chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Đôi khi việc dùng điện thoại quá mức đi kèm hoặc che giấu một khó khăn khác, như căng thẳng kéo dài, buồn chán hay mất ngủ, và cần được xem xét đúng cách thay vì chỉ cài giới hạn.
Với phần lớn người, báo cáo thời gian sử dụng chỉ là một tấm gương. Nó không phán xét, chỉ cho thấy. Dùng nó mỗi tháng một lần trong mười phút, như xem lại sổ chi tiêu, đủ để nhận ra khi thói quen trôi dần về phía không mong muốn.
Nếu bạn muốn tiến thêm, hãy gắn mỗi lần xem báo cáo với một câu hỏi duy nhất thay vì cả bảng số: tháng này, câu hỏi có thể là "giờ nào máy chen vào việc học nhiều nhất"; tháng sau là "ứng dụng nào mở đầu tiên khi mình chán". Một câu hỏi rõ thì dẫn tới một thay đổi rõ, còn nhìn cả bảng số thường chỉ để lại cảm giác áy náy chung chung.
Câu hỏi thường gặp
Báo cáo thời gian sử dụng có tính cả lúc máy chạy bản đồ hay nghe nhạc không?
Thường tính thời gian màn hình bật và ứng dụng ở phía trước, nên bản đồ khi màn hình sáng sẽ được tính, còn nhạc chạy nền khi màn hình tắt thì thường không. Cách tính khác nhau theo hãng, nên dùng báo cáo để so sánh với chính mình qua các tuần là đáng tin nhất.
Số lần nhấc máy bao nhiêu là nhiều?
Không có ngưỡng chuẩn. Thay vì so với con số chung, hãy chia số giờ thức cho số lần nhấc máy để biết trung bình bao nhiêu phút một lần. Nếu khoảng cách ngắn hơn thời gian bạn cần để làm một việc quan trọng, đó là chỗ đáng cải thiện.
Có nên cài thêm ứng dụng đo thời gian sử dụng không?
Với đa số người, công cụ có sẵn trong máy đã đủ. Ứng dụng bên ngoài thường xin nhiều quyền truy cập dữ liệu, nên cân nhắc về quyền riêng tư. Chỉ cài thêm khi máy bạn không có tính năng này, và chọn ứng dụng xin ít quyền nhất.
Giảm thời gian dùng điện thoại có giúp tập trung hơn ngay không?
Không phải lúc nào cũng thấy ngay. Tuần đầu nhiều người thấy bứt rứt vì thói quen bị cắt. Lợi ích rõ hơn thường đến khi thời gian lấy lại được dùng cho việc cần tập trung có chủ đích, và khi số lần bị ngắt quãng trong ngày giảm xuống.
Bố mẹ có nên xem báo cáo thời gian sử dụng của con tuổi teen không?
Đây là chuyện của từng gia đình. Cách ít gây căng thẳng hơn là cùng con đọc báo cáo của cả con lẫn bố mẹ, rồi mỗi người tự chọn một thay đổi. Phần trẻ em và điện thoại có bài riêng ở chuyên mục giúp trẻ tập trung.
Ghi sổ mỗi tối có phiền quá không?
Chỉ mất chừng một phút, và chỉ cần làm hai tuần. Việc tự ghi bằng tay giúp bạn để ý số liệu hơn là chỉ liếc qua màn hình. Sau hai tuần, kiểm tra mỗi tháng một lần là đủ.