Khó tập trung nên được bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý xem xét khi nó kéo dài từ vài tuần trở lên dù bạn đã ngủ đủ và giảm tải, khi nó khác hẳn so với chính bạn trước đây, khi nó ảnh hưởng rõ đến công việc, học tập, an toàn, hoặc đi kèm các triệu chứng khác như buồn chán kéo dài, mệt mỏi bất thường, sụt cân, ngáy to, đau đầu. Khó tập trung xuất hiện đột ngột kèm lú lẫn, nói khó, yếu tay chân thì phải đi cấp cứu ngay.
Khó tập trung là một triệu chứng, không phải một chẩn đoán. Nó có thể đến từ giấc ngủ, tâm trạng, lo âu, nội tiết, thiếu máu, thuốc đang dùng, rượu bia và nhiều nguyên nhân khác. Bài này giúp bạn biết lúc nào nên đi khám, gặp ai trước, và mang gì đến buổi khám; việc tìm ra nguyên nhân là của bác sĩ.
Ranh giới giữa mất tập trung thường ngày và điều đáng lưu tâm
Ai cũng có những ngày đầu óc không vào việc. Mất tập trung thường ngày có ba đặc điểm: nó gắn với một lý do bạn nhận ra được (thiếu ngủ đêm qua, dự án căng, nhà có chuyện), nó dao động theo hoàn cảnh, và nó khá lên khi lý do qua đi. Một tuần nhiều việc làm bạn rã rời, kỳ nghỉ cuối tuần giúp bạn hồi lại: đó là nhịp bình thường.
Điều đáng lưu tâm là khi mẫu hình đó gãy. Bạn đã ngủ đủ, đã bớt việc, đã cất điện thoại mà vẫn không đọc nổi một trang. Người xung quanh nhận ra bạn khác trước: hay quên, chậm trả lời, lặp lại câu hỏi. Bạn bắt đầu mắc lỗi ở những việc vốn rất quen. Hoặc khó tập trung đi kèm những thay đổi khác của cơ thể và tâm trạng.
Một phép so sánh có ích là so với chính mình chứ không so với người khác. Có người vốn dễ xao nhãng, có người vốn tập trung tốt; điều đáng chú ý là một thay đổi rõ so với mức thường ngày của bạn, kéo dài đủ lâu để không còn là một đợt mệt.
Những dấu hiệu cần đi cấp cứu ngay
Đây là những tình huống không chờ đặt lịch, không chờ “xem thêm vài hôm”. Gọi cấp cứu hoặc đưa người đó đến cơ sở y tế gần nhất.
- Lú lẫn, mất định hướng xuất hiện đột ngột: không biết mình đang ở đâu, nói năng lộn xộn.
- Nói khó, méo miệng, yếu hoặc tê một bên tay chân, nhìn mờ đột ngột.
- Đau đầu dữ dội đột ngột, khác hẳn những lần đau đầu trước.
- Khó tập trung, buồn ngủ bất thường, nôn sau va đập vào đầu, kể cả va đập tưởng nhẹ.
- Sốt cao kèm lú lẫn, cứng gáy.
- Có ý nghĩ hoặc kế hoạch làm hại bản thân, hoặc người thân lo lắng cho sự an toàn của bạn.
Với người cao tuổi, lú lẫn xuất hiện trong vài giờ đến vài ngày, nhất là khi đang ốm, sau mổ, khi đổi thuốc, cần được báo bác sĩ ngay; đó có thể là tình trạng cấp tính cần xử lý, không nên nghĩ là “do già”.
Bài này không thay được đánh giá y tế. Nếu bạn không chắc tình huống có khẩn cấp không, hãy hỏi nhân viên y tế thay vì tự đoán.
Các nhóm nguyên nhân bác sĩ thường xem xét
Không có “bệnh mất tập trung” chung cho mọi người. Khi bạn đến khám vì khó tập trung, bác sĩ sẽ hỏi và có thể cho xét nghiệm để xem xét nhiều nhóm nguyên nhân. Bảng dưới giúp bạn hiểu vì sao họ hỏi những câu tưởng không liên quan; nó không dùng để tự chẩn đoán.
| Nhóm | Bác sĩ có thể hỏi về | Thường gặp ai |
|---|---|---|
| Giấc ngủ | Giờ ngủ, ngáy to, ngừng thở khi ngủ, buồn ngủ ban ngày | Bác sĩ đa khoa, chuyên khoa hô hấp hoặc thần kinh |
| Tâm trạng, lo âu | Buồn chán, mất hứng thú, lo lắng triền miên, căng thẳng kéo dài | Bác sĩ chuyên khoa tâm thần, chuyên gia tâm lý |
| Nội tiết, chuyển hoá | Mệt, sợ lạnh hay sợ nóng, tim nhanh, thay đổi cân nặng | Bác sĩ đa khoa, chuyên khoa nội tiết |
| Máu và dinh dưỡng | Mệt mỏi, da xanh, chế độ ăn, kinh nguyệt nhiều | Bác sĩ đa khoa |
| Thuốc, rượu, chất | Thuốc đang dùng, mới đổi thuốc, rượu bia, chất kích thích | Bác sĩ đang điều trị cho bạn |
| Sau ốm, giai đoạn nội tiết | Vừa khỏi bệnh nhiễm trùng, đang mang thai, sau sinh, tuổi tiền mãn kinh | Bác sĩ đa khoa, sản phụ khoa |
| Thần kinh | Va đập đầu, thay đổi trí nhớ, tính cách, đau đầu mới | Chuyên khoa thần kinh |
Hiện tượng khó tập trung, “đầu óc như có sương mù” sau một số bệnh nhiễm trùng, trong đó có COVID-19, đã được ghi nhận ở một tỷ lệ người bệnh và đang được nghiên cứu tiếp. Tương tự, nhiều phụ nữ quanh tuổi mãn kinh kể về giai đoạn khó tập trung, hay quên. Nhắc tới những mốc này với bác sĩ giúp họ có bức tranh đầy đủ.
Nhiều trường hợp có hơn một nguyên nhân cùng lúc: thiếu ngủ do lo âu, lo âu do công việc quá tải, quá tải làm ăn uống thất thường. Vì vậy bác sĩ thường hỏi rộng trước khi đi sâu.
Gặp ai trước: bác sĩ đa khoa, chuyên khoa hay chuyên gia tâm lý
Bác sĩ đa khoa hoặc bác sĩ gia đình là điểm khởi đầu hợp lý cho đa số người. Họ có thể hỏi bệnh toàn diện, khám, cho xét nghiệm cơ bản và chuyển bạn đến đúng chuyên khoa nếu cần. Đặc biệt hợp khi khó tập trung đi kèm triệu chứng cơ thể như mệt mỏi, sụt cân, đau đầu.
Bác sĩ chuyên khoa tâm thần khi nổi bật là tâm trạng, lo âu, hoặc khó tập trung kéo dài từ nhỏ. Đây là người chẩn đoán các rối loạn tâm thần như trầm cảm, rối loạn lo âu, ADHD, và là người có thể kê đơn nếu cần. Đi khám tâm thần không có nghĩa bạn “bị điên”; đó là một chuyên khoa y tế như mọi chuyên khoa khác.
Chuyên gia tâm lý lâm sàng hoặc nhà tham vấn khi cần hỗ trợ trò chuyện, kỹ năng đối phó. Họ thực hiện đánh giá tâm lý, các liệu pháp trò chuyện như nhận thức hành vi. Họ không kê đơn thuốc, và sẽ khuyên bạn gặp bác sĩ khi thấy cần.
Bác sĩ thần kinh khi có dấu hiệu liên quan tới não. Như thay đổi trí nhớ rõ, tính cách thay đổi, đau đầu kiểu mới, sau chấn thương đầu, co giật. Thường bạn được chuyển tới đây sau khi bác sĩ đa khoa khám.
Không chắc thì cứ bắt đầu ở đâu đó. Điều quan trọng là có một người có chuyên môn nhìn vào tình trạng của bạn. Chọn sai “cửa” đầu tiên không phải vấn đề lớn; người đó sẽ chỉ bạn sang đúng chỗ.
Chuẩn bị buổi khám: hai tuần nhật ký và một trang giấy
Buổi khám thường ngắn. Chuẩn bị trước giúp bác sĩ nhìn thấy mẫu hình thay vì chỉ nghe câu “dạo này em khó tập trung quá”.
- Ghi nhật ký khoảng hai tuần trước buổi khám, mỗi ngày vài dòng: giờ ngủ, giờ dậy, ngủ có ngon không; số ly cà phê, trà, nước tăng lực; rượu bia; lúc nào khó tập trung nhất; tâm trạng chung trong ngày.
- Viết một trang tóm tắt: khó tập trung bắt đầu từ khi nào, có thay đổi gì trong đời sống quanh thời điểm đó, ảnh hưởng ra sao (ví dụ cụ thể), đã thử những gì.
- Liệt kê thuốc đang dùng, kể cả thuốc không kê đơn, thực phẩm chức năng, thuốc nam; mang theo vỏ hộp nếu được.
- Ghi các triệu chứng đi kèm dù tưởng không liên quan: ngáy, đau đầu, hồi hộp, thay đổi cân nặng, kinh nguyệt, rụng tóc.
- Hỏi người thân họ thấy bạn thay đổi gì; nếu được, đi cùng một người.
- Chuẩn bị ba câu hỏi: “Những nguyên nhân nào cần loại trừ?”, “Cần làm xét nghiệm gì?”, “Nếu không khá lên thì khi nào quay lại?”
Nhật ký hai tuần còn có ích ngay cả trước buổi khám: nhiều người nhận ra mẫu hình tự mình, như những ngày ngủ dưới sáu tiếng là ngày khó tập trung nhất, hay buổi chiều sau ba ly cà phê lại là lúc bồn chồn nhất.
Những việc không nên làm trong lúc chờ khám
Tự mua sản phẩm “bổ não”, “tăng tập trung”. Nhiều sản phẩm quảng cáo mạnh nhưng thiếu bằng chứng, có thể tương tác với thuốc đang dùng, và làm chậm việc tìm ra nguyên nhân thật.
Dùng thuốc của người khác. Thuốc kê cho người khác dựa trên đánh giá của người đó. Dùng thuốc không được kê, nhất là thuốc tác động lên thần kinh, có thể nguy hiểm và có thể vi phạm quy định về thuốc kê đơn.
Tăng cà phê, nước tăng lực để gồng. Chất kích thích nhiều có thể làm bồn chồn, khó ngủ, khiến vòng xoáy nặng thêm và che mất triệu chứng thật khi đi khám.
Tự chẩn đoán qua video và diễn đàn. Đọc để hiểu là tốt; kết luận mình bị bệnh này hay bệnh kia rồi tự xử lý thì dễ bỏ sót những nguyên nhân dễ chữa.
Chờ quá lâu vì ngại. Nhiều nguyên nhân gây khó tập trung xử lý được khá đơn giản khi đã tìm ra. Chờ tới lúc mất việc hay gặp tai nạn mới đi khám là cái giá không cần thiết.
Khi người thân là người khó tập trung
Đôi khi người nhận ra trước không phải chính người đó mà là gia đình: bố mẹ già hay quên, lặp lại câu chuyện, bỏ dở việc quen tay như nấu ăn, lạc đường ở chỗ quen; vợ hoặc chồng trở nên lơ đãng, cáu gắt, thức khuya; con lớn học sút đột ngột. Những thay đổi kéo dài như vậy đáng được đưa đi khám.
Cách gợi ý có ảnh hưởng tới việc người đó có chịu đi hay không. Nói cụ thể điều bạn thấy và lý do bạn quan tâm, tránh gán nhãn: “Mấy tuần nay con thấy bố hay quên khoá cửa, con lo, mình đi khám tổng quát cho yên tâm nhé” dễ nghe hơn “bố bị lẫn rồi”. Đề nghị đi cùng, đặt lịch giúp, ghi lại những gì đã quan sát để kể với bác sĩ.
Với người cao tuổi, bác sĩ thường muốn biết thay đổi bắt đầu từ khi nào, diễn ra từ từ hay đột ngột, có liên quan tới đổi thuốc, ngã, ốm sốt hay không, và người đó còn tự làm được những việc gì hằng ngày như đi chợ, quản lý tiền, uống thuốc đúng giờ. Ghi lại vài ví dụ cụ thể theo thời gian sẽ giúp ích nhiều hơn một câu chung chung “dạo này bà hay quên”. Nghe kém, nhìn kém cũng làm người lớn tuổi có vẻ lơ đãng; kiểm tra thính lực, thị lực là một phần đáng làm.
Nếu người thân có dấu hiệu cấp cứu trong danh sách ở trên, đừng thuyết phục, hãy gọi cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp
Khó tập trung bao lâu thì nên đi khám?
Không có mốc cứng cho mọi người. Một hướng dẫn thực dụng là khi khó tập trung kéo dài từ hai tuần trở lên dù đã ngủ đủ và bớt việc, hoặc khi nó ảnh hưởng rõ đến công việc, học tập, an toàn khi lái xe. Có dấu hiệu cấp cứu thì đi ngay.
Xét nghiệm máu có tìm ra nguyên nhân khó tập trung không?
Xét nghiệm máu giúp kiểm tra một số nguyên nhân thể chất như thiếu máu, rối loạn tuyến giáp hay đường huyết, tuỳ bác sĩ chỉ định. Nhiều nguyên nhân khác như giấc ngủ, tâm trạng, lo âu thì không thấy qua xét nghiệm máu mà cần hỏi bệnh và đánh giá.
Đi khám tâm thần có bị ghi vào hồ sơ ảnh hưởng công việc không?
Thông tin khám chữa bệnh được bảo mật theo quy định về hồ sơ bệnh án. Nếu lo lắng, bạn có thể hỏi trực tiếp cơ sở khám về cách họ lưu và chia sẻ thông tin. Trì hoãn việc đi khám vì nỗi lo này thường gây thiệt hại lớn hơn.
Khó tập trung sau khi ốm dậy có tự hết không?
Nhiều người thấy khó tập trung trong vài tuần sau một đợt ốm và khá dần. Nếu kéo dài, ảnh hưởng công việc, hoặc kèm khó thở, mệt nhiều khi gắng sức, nên quay lại bác sĩ để được kiểm tra thêm thay vì cố chịu.
Người trẻ có cần lo về khó tập trung không, hay chỉ người già?
Khó tập trung kéo dài đáng được xem xét ở mọi lứa tuổi. Ở người trẻ, nguyên nhân thường gặp là giấc ngủ, tâm trạng, lo âu, áp lực học và làm, chất kích thích. Tuổi trẻ không phải lý do để bỏ qua một thay đổi rõ và kéo dài.
Có nên đi khám nếu chỉ khó tập trung khi làm việc, còn lúc khác vẫn ổn?
Nếu chỉ ở một bối cảnh, nguyên nhân thường nằm ở bối cảnh đó: việc quá nhàm, quá tải, môi trường ồn, xung đột ở chỗ làm. Thử điều chỉnh những thứ đó trước. Nếu đã điều chỉnh mà không khá lên, hoặc kèm triệu chứng khác, thì đi khám.