Trẻ học cách tập trung không chỉ qua lời dặn mà qua việc nhìn người lớn quanh mình làm việc mỗi ngày: bố mẹ có ngồi yên với một việc đủ lâu không, có vừa nói chuyện vừa lướt điện thoại không, có để con mải mê với việc của con mà không gọi giật liên tục không.
Ba thay đổi ở người lớn thường có tác dụng rõ: cho con nhìn thấy và nghe thấy sự tập trung của người lớn, lập một khung giờ yên lặng chung cho cả nhà, và tôn trọng những lúc con đang chìm vào một việc. Không cần trở thành hình mẫu hoàn hảo; điều quan trọng là những gì con thấy lặp lại hằng ngày.
Vì sao trẻ học sự chú ý từ người lớn
Học qua quan sát là một trong những cách học cơ bản nhất của con người. Các thí nghiệm kinh điển của Albert Bandura từ đầu những năm 1960 cho thấy trẻ nhỏ bắt chước hành vi của người lớn mà chúng quan sát được, kể cả khi không ai dạy hay thưởng. Từ đó đến nay, lý thuyết học tập xã hội đã được nghiên cứu rộng rãi, và ý chính vẫn đứng vững: trẻ làm theo điều người lớn làm nhiều hơn điều người lớn nói.
Sự tập trung là một hành vi khó quan sát. Khi bố đang suy nghĩ về một bản kế hoạch, trông bố chỉ như đang ngồi im. Khi mẹ đọc một tài liệu dài, con chỉ thấy mẹ cầm giấy. Ngược lại, những hành vi xao nhãng lại rất dễ thấy: cầm điện thoại lên, đặt xuống, lại cầm lên; vừa xem tivi vừa nhắn tin vừa trả lời con. Nếu không có gì thay đổi, con nhìn thấy nhiều hình mẫu về sự phân tán hơn là về sự tập trung.
Điều này không có nghĩa là trẻ có bố mẹ bận rộn sẽ không tập trung được. Trẻ còn học từ thầy cô, bạn bè, anh chị. Nhưng gia đình là nơi trẻ dành nhiều thời gian nhất, nên những gì lặp lại ở đó có trọng lượng lớn. Tin tốt là người lớn không cần thay đổi bản thân hoàn toàn; chỉ cần làm cho những khoảnh khắc tập trung sẵn có trở nên nhìn thấy được.
Cho con nhìn thấy và nghe thấy sự tập trung của người lớn
Nói to điều mình đang làm. Thay vì im lặng, thỉnh thoảng nói với con: "Mẹ đang đọc xong mục này, đọc xong mẹ ra với con." Con hiểu rằng mẹ đang làm một việc cần chú ý, và việc đó có điểm kết thúc.
Kể về cảm giác khó tập trung. "Hôm nay bố cứ muốn cầm điện thoại, nên bố để nó ở phòng ngoài." Trẻ biết rằng người lớn cũng bị kéo đi, và người lớn có cách đối phó. Điều này bình thường hoá khó khăn thay vì để con nghĩ chỉ mình mới vậy.
Cho con thấy kết quả của sự tập trung. Sau khi làm xong một việc, chia sẻ ngắn: "Bố tắt hết thông báo một tiếng, làm xong bản vẽ sớm hơn dự kiến." Con thấy mối liên hệ giữa ngồi yên với một việc và việc đó được hoàn thành.
Đọc sách giấy trước mặt con. Đọc trên điện thoại khó phân biệt với lướt mạng trong mắt trẻ. Một cuốn sách giấy, một tờ báo giấy cho con thấy rõ người lớn đang dành thời gian liên tục cho một thứ.
Làm trọn một việc tay chân cùng con nhìn. Sửa chiếc xe đạp, cắm hoa, nấu một món cầu kỳ. Những việc có các bước nhìn thấy được là cách tuyệt vời để con quan sát sự chú ý bền bỉ, và có thể tham gia một phần.
Giờ yên lặng của cả nhà
Giờ yên lặng là một khung thời gian mỗi ngày, ví dụ 30–60 phút sau bữa tối, khi mọi người trong nhà cùng làm một việc cần chú ý của riêng mình: con làm bài hoặc đọc sách, bố mẹ đọc, viết, làm việc giấy tờ, ông bà làm việc tay chân yên tĩnh. Nguyên tắc gợi ý:
- Tivi tắt, điện thoại của mọi người để ở một chỗ chung hoặc ở chế độ im lặng, trừ khi cần cho việc đang làm.
- Mỗi người làm việc của mình; không cần cùng một bàn, nhưng trong cùng không khí yên tĩnh.
- Người lớn cũng tham gia thật, không dùng giờ này để đi lướt điện thoại ở phòng khác.
- Có điểm bắt đầu và kết thúc rõ, ví dụ đặt đồng hồ hẹn giờ, để không ai phải giữ trật tự bằng cách nhắc.
- Sau giờ yên lặng có một khoảng thư giãn chung: ăn trái cây, trò chuyện, đi dạo.
- Ngày đầu thử ngắn, 15–20 phút, rồi kéo dài dần.
Ưu điểm của cách này là trẻ không bị đẩy vào phòng học một mình trong khi cả nhà xem tivi bên ngoài, điều mà trẻ thấy bất công và khó chịu. Khi cả nhà cùng yên lặng, việc học trở thành một phần nhịp sống chung, không phải hình phạt riêng cho trẻ.
Với gia đình có con nhỏ chưa đi học, em có thể chơi xếp hình, xem sách tranh bên cạnh. Mục tiêu không phải im phăng phắc mà là một không khí ít bị cắt ngang.
Đừng cắt ngang khi con đang mải mê
Người lớn thường phàn nàn trẻ không tập trung, nhưng lại hay cắt ngang chính những lúc trẻ đang tập trung nhất. Con đang dồn hết tâm trí xếp một toà lâu đài, vẽ một bức tranh, đọc một cuốn truyện, và người lớn gọi: "đi tắm", "ra ăn cơm", "lại đây chào cô". Mỗi lần như vậy, con học rằng sự chú ý của mình có thể bị cắt bất cứ lúc nào, và không đáng để giữ.
Những khoảnh khắc trẻ say mê một việc là cơ hội quý để sự chú ý bền bỉ phát triển. Nhà tâm lý học Mihaly Csikszentmihalyi gọi trạng thái hoàn toàn chìm vào một việc vừa sức là "dòng chảy"; trẻ em đi vào trạng thái này một cách tự nhiên khi chơi. Bảo vệ những lúc đó, trong chừng mực có thể, giúp trẻ quen với cảm giác ở lại lâu với một việc.
Trên thực tế, không thể để trẻ chơi mãi mà không đi tắm, đi ăn. Cách dung hoà là báo trước: "năm phút nữa là ăn cơm, con tìm chỗ dừng nhé". Trẻ có thời gian hoàn thành một phần, cất đồ ở trạng thái có thể làm tiếp, và chuyển sang việc khác dễ dàng hơn. Nếu có thể, cho phép giữ nguyên sản phẩm dở dang để con quay lại sau. Lời hứa "để nguyên đó, mai làm tiếp" giúp con chịu dừng hơn nhiều so với "dọn hết đi".
Nói với con về sự tập trung và nỗ lực
Cách người lớn nói về sự tập trung ảnh hưởng đến cách con nghĩ về khả năng của mình. Những nhãn chung chung, dù khen hay chê, thường ít ích lợi hơn mô tả cụ thể hành vi:
| Thay vì nói | Nên thử nói | Vì sao |
|---|---|---|
| "Con lúc nào cũng mất tập trung" | "Hôm nay con đứng dậy nhiều lần, có gì làm con khó ngồi không?" | Mô tả sự việc và mở ra trò chuyện, không gắn nhãn |
| "Con thông minh quá" | "Con ngồi với bài toán khó lâu và thử nhiều cách" | Khen nỗ lực cụ thể, con biết điều gì đáng lặp lại |
| "Sao không được như anh" | "Hôm nay con ngồi lâu hơn hôm qua đấy" | So với chính con, không với người khác |
| "Tập trung vào!" | "Con đang làm đến câu nào rồi?" | Đưa con về với việc cụ thể thay vì mệnh lệnh chung |
| "Con lười quá" | "Bài này có vẻ chán, mình chia nhỏ ra nhé" | Thừa nhận cảm giác và đưa ra cách làm |
Những câu bên phải không phải công thức phải học thuộc. Điều cốt lõi là nói về hành vi và tình huống, không nói về bản chất của con. Trẻ tin rằng mình có thể học được cách tập trung thường chịu thử nhiều hơn so với trẻ tin rằng mình "vốn dĩ" kém tập trung.
Khi bố mẹ làm việc ở nhà trong lúc con ở quanh
Ngày càng nhiều cha mẹ làm việc tại nhà, hoặc mang việc về làm buổi tối. Đây vừa là thách thức vừa là cơ hội: con có thể nhìn thấy người lớn làm việc thật, nhưng cũng dễ thấy người lớn bị cắt ngang liên tục, hoặc ngược lại, thấy người lớn khó chịu mỗi khi con đến gần.
Một tín hiệu rõ ràng giúp cả hai phía. Ví dụ, khi bố đeo tai nghe hoặc cửa phòng khép hờ là bố đang cần tập trung, con có việc gấp mới gọi, việc không gấp thì ghi ra giấy hoặc đợi đến giờ nghỉ. Với trẻ nhỏ, có thể dùng một vật cụ thể đặt trên bàn. Quan trọng là người lớn cũng giữ lời: hết khối giờ làm việc thì ra với con như đã hẹn.
Người lớn cũng nên tránh biến mọi khoảnh khắc ở nhà thành giờ làm việc. Nếu con thấy bố mẹ trả lời tin nhắn công việc cả trong bữa ăn, trong lúc đọc truyện, con học được rằng không có lúc nào được trọn vẹn cho một việc. Tách giờ làm việc và giờ gia đình, dù không tuyệt đối, là cách dạy con về sự chú ý bằng chính hành động.
Một tuần thử nghiệm cho cả nhà
Thay đổi thói quen của người lớn khó hơn của trẻ, nên bắt đầu nhỏ và có thời hạn. Một tuần thử nghiệm giúp cả nhà xem cách nào hợp mà không phải cam kết mãi mãi:
- Tối Chủ nhật, họp gia đình ngắn: mỗi người nói một điều làm mình khó tập trung ở nhà. Người lớn nói trước, thật lòng.
- Thống nhất một khung giờ yên lặng 20–30 phút mỗi tối trong tuần, ghi lên giấy dán ở chỗ ai cũng thấy.
- Chọn một chỗ chung để điện thoại của mọi người nằm trong giờ đó, kể cả của bố mẹ.
- Mỗi người lớn chọn một việc cần chú ý để làm trong giờ yên lặng: đọc sách, viết sổ chi tiêu, đan len, học ngoại ngữ.
- Thống nhất tín hiệu báo trước khi cần gọi con đang mải mê: "năm phút nữa".
- Mỗi tối sau giờ yên lặng, mỗi người kể một câu: hôm nay mình làm được gì.
- Cuối tuần, họp lại: giữ gì, bỏ gì, chỉnh gì cho tuần sau.
Đừng chấm ai làm tốt hơn ai, đừng biến tuần thử nghiệm thành cuộc thi giữa các con. Mục tiêu là cả nhà cùng thấy giờ yên lặng dễ chịu, để muốn giữ nó lâu dài.
Nếu sau một tuần thấy khung giờ đã chọn không hợp, ví dụ trùng giờ nấu cơm hay giờ em bé quấy, cứ dời sang lúc khác. Một nếp nhà tốt là nếp vừa với nhịp sống thật của gia đình, không phải nếp đẹp trên giấy.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ bận cả ngày, về nhà đã mệt, làm sao làm gương được?
Không cần thêm việc. Chỉ cần chọn một khoảng ngắn trong buổi tối, ví dụ 20 phút đọc sách giấy hay làm một việc tay chân trong khi con làm bài, với điện thoại để xa. Những khoảnh khắc nhỏ lặp lại đều đặn có sức ảnh hưởng hơn những nỗ lực lớn nhưng thất thường.
Ông bà ở cùng hay bật tivi to cả ngày, phải làm sao?
Trao đổi nhẹ nhàng với ông bà về khung giờ con học, đề nghị tắt hoặc vặn nhỏ tivi trong khoảng đó, có thể bù bằng cách cả nhà cùng xem chương trình ông bà thích sau giờ học. Ông bà thường sẵn lòng khi được mời tham gia vào việc học của cháu thay vì bị yêu cầu.
Con đang chơi say mê mà đến giờ đi học thêm thì sao?
Báo trước đủ sớm để con tìm chỗ dừng, và hứa sản phẩm dở dang được giữ nguyên. Nếu chuyện này lặp lại thường xuyên, có thể lịch của con đang quá dày, không còn khoảng trống cho những lúc con tự chọn việc để mải mê. Đáng để nhìn lại lịch tuần.
Giờ yên lặng có phù hợp với nhà có trẻ nhỏ không?
Phù hợp nếu điều chỉnh kỳ vọng. Trẻ dưới năm tuổi chưa ngồi yên lâu được; em có thể chơi xếp hình, xem sách tranh gần đó, và được ra vào tự do. Mục tiêu là không khí ít cắt ngang cho anh chị lớn, không phải im lặng tuyệt đối.
Con hay kêu "bố mẹ cứ cầm điện thoại suốt" thì nên phản ứng thế nào?
Coi đó là phản hồi có giá trị, không phải sự hỗn láo. Thừa nhận nếu đúng, giải thích những lúc thật sự cần cho công việc, và đề nghị một quy tắc chung cho cả nhà. Khi con thấy người lớn cũng điều chỉnh, con dễ chấp nhận quy tắc cho mình hơn.
Có nên khen con mỗi lần con ngồi học tập trung không?
Không cần khen mỗi lần, nhưng nên ghi nhận cụ thể khi thấy con nỗ lực, nhất là với việc khó. Khen quá nhiều và chung chung làm lời khen mất giá. Một nhận xét chân thành, đúng lúc như "con ngồi với bài văn này lâu thật" có tác dụng hơn nhiều lời "giỏi lắm".