Phần lớn trẻ hay mất tập trung là bình thường theo tuổi và theo hoàn cảnh; nên đưa con đi khám khi khó khăn kéo dài nhiều tháng, xảy ra ở cả nhà lẫn trường, vượt rõ mức thường thấy ở lứa tuổi và đang ảnh hưởng đến việc học, bạn bè hoặc sinh hoạt. Đi khám không có nghĩa con "có bệnh", mà để tìm nguyên nhân, vì có rất nhiều nguyên nhân khác nhau.
Tăng động giảm chú ý chỉ là một trong số đó. Nhiều trường hợp gốc rễ nằm ở thị lực, thính lực, giấc ngủ, nỗi lo lắng, khó khăn riêng với việc đọc viết, hoặc đơn giản là lịch sinh hoạt quá tải. Bài này giúp phụ huynh phân biệt, biết nên bắt đầu từ đâu và chuẩn bị gì trước khi gặp bác sĩ. Đây là bài viết cho phụ huynh, không thay cho đánh giá của chuyên gia.
Mất tập trung ở mức nào là bình thường
Sự chú ý tự điều khiển của trẻ phát triển chậm và kéo dài suốt tuổi thơ đến tuổi thiếu niên. Một bạn lớp 1 nhìn ra cửa sổ giữa giờ học, quên mang vở, làm bài được dăm phút đã nghịch bút — những điều này rất thường gặp. Khoảng dao động giữa các trẻ cùng tuổi cũng rộng: có trẻ trầm tĩnh từ nhỏ, có trẻ năng động, và cả hai đều bình thường.
Mức độ mất tập trung cũng thay đổi theo hoàn cảnh. Trẻ có thể lơ đãng hơn trong tuần đầu năm học, khi gia đình chuyển nhà, khi có em bé, khi bố mẹ căng thẳng, khi con ngủ kém mấy đêm liền. Những giai đoạn như vậy thường qua đi khi hoàn cảnh ổn định lại. Ngay cả trẻ có khả năng chú ý tốt cũng khó tập trung với bài quá khó, quá dễ hoặc không thấy ý nghĩa.
Vì vậy, một quan sát đơn lẻ như "cô bảo hôm nay con không chú ý" ít nói lên điều gì. Thứ đáng để ý là xu hướng: khó khăn có kéo dài nhiều tháng không, có xuất hiện ở nhiều nơi không, có đang làm cuộc sống của con khó khăn hơn không. Nếu câu trả lời phần lớn là "không", những cách hỗ trợ ở nhà như ngủ đủ, chia nhỏ việc, giảm thứ gây xao nhãng thường là đủ.
Những nguyên nhân hay bị bỏ sót
Trước khi nghĩ đến tăng động giảm chú ý, có những nguyên nhân phổ biến, dễ kiểm tra mà đôi khi bị bỏ qua. Bảng dưới không dùng để tự chẩn đoán, mà để phụ huynh biết nên kể gì với bác sĩ và nên kiểm tra những gì trước.
| Nguyên nhân | Biểu hiện có thể gặp | Kiểm tra ở đâu |
|---|---|---|
| Thị lực kém chưa phát hiện | Nheo mắt, cúi sát vở, chép bảng chậm, nhức đầu, tránh đọc | Khám mắt ở cơ sở nhãn khoa |
| Thính lực giảm, nhất là sau viêm tai | Gọi không nghe, hay hỏi lại, nói to, khó theo lời giảng trong lớp ồn | Khám tai mũi họng, đo thính lực |
| Thiếu ngủ hoặc rối loạn hô hấp khi ngủ | Ngáy, ngủ há miệng, khó dậy, cáu kỉnh, bồn chồn ban ngày | Bác sĩ nhi khoa, có thể giới thiệu khám chuyên sâu |
| Lo âu, biến động gia đình, bị bắt nạt | Đau bụng, đau đầu trước giờ học, thu mình, mất ngủ, ngại đến trường | Trò chuyện với con và giáo viên; chuyên gia tâm lý |
| Khó khăn đặc thù với đọc, viết, tính toán | Học các môn khác ổn nhưng rất chật vật với đọc hoặc tính; né tránh đúng loại bài đó | Chuyên gia tâm lý giáo dục, đánh giá học tập |
| Những cơn ngây người vài giây | Đang làm việc bỗng nhìn đờ ra, gọi không biết, rồi tiếp tục như không có gì, lặp lại nhiều lần trong ngày | Bác sĩ nhi khoa sớm; có thể cần khám thần kinh |
| Thiếu dinh dưỡng, thiếu máu, bệnh mạn tính | Mệt mỏi, xanh xao, chán ăn, chậm tăng cân | Bác sĩ nhi khoa thăm khám, xét nghiệm khi cần |
Một trẻ có thể có nhiều nguyên nhân cùng lúc. Vì vậy, cuộc khám tốt thường bắt đầu từ thăm khám tổng quát của bác sĩ nhi khoa, kiểm tra thị lực và thính lực, rồi mới đi sâu vào đánh giá tâm lý, phát triển nếu cần.
Dấu hiệu nên đưa con đi khám
Các tiêu chuẩn chẩn đoán hiện hành cho những vấn đề về chú ý đều nhấn mạnh tính kéo dài, xuất hiện ở nhiều môi trường và ảnh hưởng rõ đến cuộc sống, và việc đánh giá phải do chuyên gia thực hiện. Dưới đây là những dấu hiệu, ở góc nhìn phụ huynh, cho thấy đã đến lúc nên đi khám thay vì chờ thêm:
- Khó khăn về chú ý, hiếu động hoặc bốc đồng kéo dài từ sáu tháng trở lên, không chỉ trong một giai đoạn biến động.
- Xảy ra ở ít nhất hai môi trường, ví dụ cả ở nhà và ở trường, được cả phụ huynh và giáo viên ghi nhận.
- Đang ảnh hưởng rõ đến việc học (không theo kịp bài dù đã được hỗ trợ), quan hệ với bạn bè (bị bạn tránh, hay xung đột) hoặc an toàn (lao ra đường, leo trèo nguy hiểm).
- Con tự nói mình khổ sở vì không tập trung được, thấy mình "dốt", "hư", hoặc bắt đầu sợ đi học.
- Có sự thay đổi đột ngột: một đứa trẻ trước đây bình thường bỗng lơ đãng, thu mình, sa sút rõ trong vài tuần.
- Có các cơn ngây người lặp lại, gọi không biết, hoặc có dấu hiệu thoái lùi kỹ năng đã có.
- Đi kèm các lo ngại khác về phát triển: nói chậm, khó giao tiếp, vận động vụng về rõ rệt.
Hai dấu hiệu cuối, cùng với những cơn ngây người, nên được khám sớm thay vì chờ đủ sáu tháng. Khi băn khoăn, đi khám sớm không mất gì; chờ đợi quá lâu đôi khi làm con mất nhiều năm học trong vất vả.
Ngược lại, nếu con chỉ có một hai biểu hiện nhẹ, xuất hiện trong một giai đoạn, không ảnh hưởng nhiều đến cuộc sống, thì quan sát thêm và điều chỉnh nếp sinh hoạt là hợp lý. Ghi lại những gì quan sát được trong vài tuần giúp quyết định sau đó rõ ràng hơn, dù là đi khám hay tiếp tục chờ.
Gặp ai và theo thứ tự nào
Bắt đầu từ bác sĩ nhi khoa. Bác sĩ nhi khoa thăm khám tổng quát, hỏi tiền sử, giấc ngủ, sức khoẻ, và quyết định cần kiểm tra thêm gì. Đây là cửa vào hợp lý nhất vì nhiều nguyên nhân mất tập trung là nguyên nhân thể chất.
Khám mắt và tai. Kiểm tra thị lực và thính lực nên làm sớm, vì đơn giản, rẻ công sức và loại trừ được những nguyên nhân dễ sửa. Không ít trường hợp trẻ bị cho là lơ đãng hoá ra chỉ cần đeo kính hoặc điều trị tai.
Chuyên khoa tâm thần nhi, tâm lý lâm sàng. Khi bác sĩ nhi khoa thấy cần, trẻ được giới thiệu đến khoa tâm lý hoặc tâm thần nhi ở các bệnh viện có chuyên khoa, nơi đánh giá phát triển, chú ý, cảm xúc và hành vi qua phỏng vấn, quan sát, thang đánh giá cho phụ huynh và giáo viên.
Đánh giá học tập. Nếu nghi ngờ khó khăn đặc thù với đọc, viết hoặc tính toán, chuyên gia tâm lý giáo dục có thể đánh giá cụ thể để biết con cần hỗ trợ dạng nào.
Một lưu ý về nơi đánh giá. Chẩn đoán các vấn đề về chú ý và phát triển phải do bác sĩ hoặc chuyên gia có chuyên môn thực hiện qua nhiều bước. Một trung tâm làm "bài test" nhanh trong một buổi rồi đưa ra kết luận và bán ngay gói can thiệp là điều đáng thận trọng.
Chuẩn bị trước buổi khám
Thời gian khám thường không dài. Phụ huynh mang theo thông tin đầy đủ giúp bác sĩ hiểu con nhanh và chính xác hơn:
- Ghi lại những biểu hiện cụ thể đang lo lắng, kèm ví dụ thật: "con quên mang vở ba lần một tuần", "con mất gần hai tiếng cho một trang toán", thay vì "con không tập trung".
- Ghi thời điểm bắt đầu, có thay đổi gì trong gia đình hay trường học quanh thời gian đó không.
- Hỏi giáo viên chủ nhiệm nhận xét bằng văn bản ngắn về hành vi, sự chú ý, quan hệ bạn bè của con trên lớp.
- Mang theo vài quyển vở, bài làm gần đây, sổ liên lạc.
- Ghi lại giờ ngủ, giờ dậy của con trong một đến hai tuần, có ngáy hay không.
- Ghi tiền sử sức khoẻ: các lần ốm nặng, viêm tai, thuốc đang dùng, các mốc phát triển khi nhỏ nếu nhớ.
- Chuẩn bị cách nói với con về buổi khám bằng lời đơn giản, trung tính: "mình đi gặp bác sĩ để xem có cách nào giúp con học đỡ mệt hơn".
Các bước này cũng giúp chính phụ huynh nhìn rõ hơn. Đôi khi khi ghi chép kỹ, bố mẹ nhận ra khó khăn chỉ xuất hiện vào những tối con học thêm về muộn, và vấn đề nằm ở lịch sinh hoạt.
Những điều phụ huynh không nên tự làm
Không tự chẩn đoán cho con qua những bài trắc nghiệm trên mạng. Các danh sách triệu chứng lan truyền thường thiếu bối cảnh, không tính đến tuổi, môi trường và các nguyên nhân khác. Phần lớn trẻ bình thường đều "khớp" vài mục, và kết quả chỉ làm phụ huynh lo lắng hơn hoặc yên tâm sai chỗ.
Không tự mua cho con thuốc, thực phẩm chức năng, sản phẩm quảng cáo "bổ não", "tăng tập trung". Những sản phẩm này hoặc không có bằng chứng, hoặc có thể che lấp nguyên nhân thật và trì hoãn việc đi khám. Mọi quyết định dùng thuốc cho các vấn đề về chú ý chỉ do bác sĩ chuyên khoa đưa ra sau khi đánh giá.
Không gắn nhãn cho con trước mặt con hoặc người khác, kể cả khi đã có chẩn đoán: "con bị tăng động", "thằng bé kém tập trung lắm". Trẻ dễ tin vào nhãn được gắn và hành xử theo đó. Nói về những việc khó và cách giúp, không nói về con như một vấn đề. Khi trao đổi với người thân, giáo viên, cũng nên giữ nguyên tắc này: chia sẻ điều con cần được hỗ trợ, không kể lể những lần con làm hỏng việc.
Không so sánh con với anh chị em hay bạn bè để chứng minh con "có vấn đề". Mỗi trẻ phát triển theo nhịp riêng; điều cần nhìn là con có đang gặp khó khăn thật trong cuộc sống của chính con hay không.
Câu hỏi thường gặp
Con chỉ mất tập trung ở trường, ở nhà thì ổn, có cần đi khám không?
Khó khăn chỉ xuất hiện ở một nơi gợi ý nguyên nhân có thể nằm ở môi trường đó: chỗ ngồi, thị lực khi nhìn bảng, mối quan hệ với bạn hoặc giáo viên, bài quá sức. Nên trao đổi với giáo viên trước. Nếu đã điều chỉnh mà vẫn kéo dài và ảnh hưởng rõ, có thể đưa con đi khám.
Giáo viên nói con có thể bị tăng động, phụ huynh nên làm gì?
Hỏi giáo viên những ví dụ cụ thể đã quan sát và từ khi nào, cảm ơn vì đã chia sẻ. Giáo viên không chẩn đoán được nhưng nhận xét của họ rất có giá trị. Sau đó đưa con đến bác sĩ nhi khoa, mang theo nhận xét đó để được đánh giá đúng quy trình.
Trẻ mấy tuổi thì có thể được đánh giá về sự chú ý?
Ở trẻ mầm non, rất khó phân biệt giữa năng động bình thường và vấn đề thật, nên đánh giá cần thận trọng. Phần lớn các đánh giá về chú ý được thực hiện khi trẻ đã đi học. Tuy vậy, nếu có lo ngại về phát triển ở bất kỳ tuổi nào, cứ hỏi bác sĩ nhi khoa.
Nếu con được chẩn đoán, có phải con sẽ phải uống thuốc lâu dài không?
Không nhất thiết. Hỗ trợ cho trẻ có khó khăn về chú ý gồm nhiều cách: điều chỉnh ở nhà và trường, hướng dẫn phụ huynh, can thiệp hành vi, và thuốc trong một số trường hợp do bác sĩ quyết định. Kế hoạch cụ thể phụ thuộc vào tuổi, mức độ và hoàn cảnh của từng trẻ.
Đi khám rồi bác sĩ bảo con bình thường, nhưng con vẫn khó tập trung, thì sao?
Kết quả bình thường cho thấy không có vấn đề y khoa cần điều trị ở thời điểm đó, và đó là tin tốt. Tiếp tục các hỗ trợ ở nhà như giấc ngủ, chia nhỏ việc, góc học gọn. Nếu sau vài tháng khó khăn vẫn rõ hoặc nặng hơn, có thể quay lại khám hoặc hỏi ý kiến chuyên gia khác.
Có nên nói với con là đang đưa con đi khám vì tập trung kém?
Nên nói thật nhưng nhẹ nhàng, tránh từ ngữ gây tự ti. Bố mẹ giải thích rằng mình thấy con vất vả với việc học và muốn tìm cách giúp con đỡ mệt hơn, bác sĩ sẽ hỏi chuyện và kiểm tra mắt tai. Trẻ được giải thích thường hợp tác tốt hơn trong buổi khám.